Ekosistem, Madde Döngüleri ve Enerji Akışı, canlılarla cansız çevre arasındaki ilişkileri, maddelerin doğadaki dolaşımını ve beslenme ilişkileri boyunca enerji aktarımını kapsar.
Öğrencinin iklimsel, kimyasal ve topoğrafik etkenleri ayırt etmesi, çevresel değişimlerin sonuçlarını yorumlaması ve verilen karbon alışverişlerinden denge hesabı yapabilmesi beklenir. AYT Coğrafya-2 sorularında bu konu, bir çevre olayını açıklayan metinler, sayısal veriler veya unsur sınıflandırmaları üzerinden sorulabilir.
Seçenekler olası süreçleri, farklı denge sonuçlarını ya da çevresel etkenleri karşılaştırır. Madde döngüsüyle enerji akışını karıştırmak, neden ile sonucu ters ilişkilendirmek ve hesaplamada başlangıçtaki salımı gözden kaçırmak sık yapılan hatalardandır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir gölün çevresindeki tarım alanlarında azotlu ve fosforlu gübre kullanımı artmıştır. Şiddetli yağışlardan sonra gölde algler çoğalmış, suyun derin kesimlerindeki çözünmüş oksijen azalmış ve balık ölümleri görülmüştür.
Göldeki ötrofikasyonu tetikleyen başlıca süreç aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Besin tuzlarının yüzey akışıyla göle taşınması
Kısaca — Bu çevre felaketini başlatan ilk insan etkisi, tarım alanlarında aşırı kullanılan azot ve fosfor içerikli yapay gübrelerin yağış sularıyla göle taşınmasıdır.
Göle ulaşan besin tuzları su yüzeyinde kontrolsüz bir alg ve yosun patlamasına (ötrofikasyon) yol açar. Ömrünü tamamlayan alglerin dibe çökerek ayrıştırıcılar tarafından parçalanması sudaki çözünmüş oksijeni tüketir; oksijensiz kalan göl ortamı balık ölümleriyle sonuçlanır. Zincirin ilk halkası gölün kendiliğinden bozulması değil, insanın tarımsal kaynaklı kimyasalları göl havzasına taşımasıdır.
2. soruKolay
Yangında 60 ton karbon salınmıştır. Sonraki dört yılın her birinde bitkiler 45 ton karbon tutmuş; solunum ve ayrışma 30 ton karbon salmıştır.
Diğer akışlar ihmal edildiğinde, dördüncü yıl sonunda karbon dengesi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: A — Yenilenme döneminde yılda net 15 ton karbon tutulmuş ve dört yılda yangınla salınan 60 ton dengelenmiştir.
Kısaca — Dört yıllık yenilenme döneminde yılda net 15 ton karbon tutulmuş ve yangınla salınan 60 ton karbon tamamen dengelenmiştir.
Yıllık net karbon tutulumunu hesaplamak için bitkilerin fotosentezle bağladığı 45 tondan solunum ve ayrışmayla salınan 30 tonu çıkarmalısın (45−30=15 ton/yıl). Ekosistem bu net tutulumu 4 yıl boyunca sürdürdüğünde toplam 4×15=60 ton karbon biriktirir. Bu miktar yangın anında atmosfere verilen 60 tona tam olarak eşit olduğundan, dördüncü yılın sonunda alan başlangıçtaki karbon dengesine yeniden ulaşmıştır.
3. soruKolay
Bir ekosistemde canlı unsurların varlığını sürdürebilmesi, cansız unsurların durumuna bağlıdır. Bu cansız unsurlardan bazıları fiziksel (iklimsel), bazıları kimyasal, bazıları ise topoğrafik etkenlerdir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi ekosistemi oluşturan fiziksel (iklimsel) cansız unsurlardan biri değildir?
Cevabı göster
Cevap: E — Topraktaki tuzluluk
Topraktaki tuzluluk kimyasal bir cansız unsurdur; sıcaklık, ışık, nem ve rüzgâr ise fiziksel (iklimsel) unsurlar arasında sayılır.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.