İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası, Türk devletlerinin siyasi ilişkilerini, bozkır yaşamını, ticaret yolları üzerindeki mücadelelerini ve kültürel özelliklerini kapsar.
Öğrencinin devletler arası ittifakların amaçlarını değerlendirebilmesi, dil ve kültür etkileşimini yorumlayabilmesi, dinî tercihler ile yaşam tarzı arasındaki ilişkiyi açıklayabilmesi beklenir. AYT Tarih-1 sorularında bir tarihî olay, eser veya devlet adamının görüşü verilerek bu bilgilerden çıkarılabilecek ya da çıkarılamayacak yargı sorulur.
Seçenekler genellikle siyasi, ekonomik ve kültürel yorumlar içerir. Metinde desteklenmeyen genellemelere yönelmek, ittifakları kalıcı dostluk saymak ve olumsuz soru kökünü gözden kaçırmak dikkat edilmesi gereken hatalardır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Deşt-i Kıpçak olarak anılan geniş bozkırlarda etkili olan Kıpçaklar, komşu Rus knezlikleriyle hem mücadele hem de akrabalık ilişkileri kurmuştur. Dönemin tüccar ve din adamlarının Kıpçak Türkçesini öğrenebilmesi için hazırlanan Codex Cumanicus adlı sözlük, bu Türkçenin Doğu Avrupa’da yaygın biçimde kullanıldığını göstermektedir.
Bu bilgilerden hareketle Kıpçaklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Cevabı göster
Cevap: A — Bulundukları bölgede dil ve kültür açısından çevrelerindeki topluluklar üzerinde etkili olmuşlardır
Kısaca — Kıpçak Türkçesinin yaygın kullanılması ve bu dili öğrenmek isteyenler için sözlük hazırlanması, Kıpçakların çevre topluluklar üzerindeki dilsel etkisini gösterir. Rus knezlikleriyle kurulan akrabalık ilişkileri de kültürel etkileşimi destekler. Bu bilgilerden siyasi birlik, resmî dil, ekonominin temel dayanağı veya devlet eliyle örgün eğitim sonucu çıkarılamaz.
2. soruKolay
I. Göktürk Devleti’nde İstemi Yabgu, Sasanilerle birlikte hareket ederek Akhunları yıkmış, ardından İpek Yolu üzerinde denetim kurmak amacıyla Bizans İmparatorluğu ile ittifak kurmuştur.
İstemi Yabgu’nun bu politikalarından aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
Cevabı göster
Cevap: D — Batı toprakları doğrudan kağanın yönetimine bağlanmıştır.
Kısaca — Göktürklerde ikili teşkilat uyarınca batı kanadını yabgu unvanıyla İstemi Yabgu yönettiğinden, batı topraklarının doğrudan kağanın yönetimine bağlandığı yargısına ulaşılamaz.
Metinde İstemi Yabgu’nun Sasanilerle birleşip Akhunları yıkması askerî ittifaklar kurulduğunu ve dönemin güç dengelerinden yararlanıldığını, Bizans’la ittifak yapması ise diplomasinin işletildiğini ve İpek Yolu’nun hedeflendiğini doğrular. Ancak Türk devlet geleneğindeki ikili teşkilat gereği doğuyu büyük kağan (Bumin Kağan), batıyı ise iç ve dış politikada oldukça özerk hareket edebilen yabgu (İstemi Yabgu) idare ederdi. Dolayısıyla batı kanadı doğrudan doğudaki kağana bağlı bir merkezî birim olarak yönetilmemiştir.
3. soruKolay
Bilge Kağan, ülkesinde Budist tapınakları yaptırmak istemiş ancak veziri Tonyukuk bu isteğe karşı çıkarak “Budizm ve Taoizm insanları yumuşak huylu ve tembel yapar, savaşçı bir millete uygun değildir” demiştir. Bilge Kağan, Tonyukuk’un bu uyarısını dikkate almıştır.
Bu durumdan hareketle Göktürklerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
Cevabı göster
Cevap: A — Devlet yönetiminde danışma geleneği etkili olmuştur.
Kısaca — Bilge Kağan’ın veziri Tonyukuk’un itirazını dinleyerek tapınak yapmaktan vazgeçmesi, devlet yönetiminde danışma geleneğinin etkili olduğunu gösterir.
İlk Türk devletlerinde kağanlar geniş yetkilere sahip olmakla birlikte önemli kararlarda kurultaya, boy beylerine ve tecrübeli danışmanlara fikir danışmak köklü bir töre ilkesiydi. Tonyukuk milletin savaşçı ve göçebe karakterini korumak adına düşüncelerini açıkça savunmuş, hükümdar da bu gerekçeli uyarıyı dikkate almıştır. Kağanın siyasi otoritesinin tamamen ortadan kalktığı çeldiricisi yanlıştır; zira devlet adamlarının yerinde tavsiyelerine kulak vermek bir acizlik değil, yönetimde ortak aklı ve istişareyi yansıtan bir gelenektir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.