Devletleşme Sürecinde Savaşçılar ve Askerler — AYT konu anlatımı ve örnek sorular

Devletleşme Sürecinde Savaşçılar ve Askerler, Osmanlı askerî teşkilatının yapısını, yeniçeriler ile tımarlı sipahilerin işlevlerini ve askerî düzenin toprak ve gelir sistemiyle ilişkisini kapsar.

Öğrencinin bu unsurları karşılaştırabilmesi, tımar sisteminin bozulma nedenlerini ayırt edebilmesi ve iltizamın yaygınlaşmasıyla kapıkulu ocaklarının büyümesini birlikte değerlendirebilmesi beklenir. AYT Tarih-1 sorularında kısa bir tarihsel açıklamadan hareketle amaç, neden veya sonuç belirleme öne çıkar.

Seçenekler askerî, ekonomik ve yönetimsel etkileri birbirine yakın ifadelerle sunabilir. Olumsuz soru kökünü gözden kaçırmak, nedenlerle sonuçları karıştırmak ve birlikte verilen gelişmeleri ayrı ayrı yorumlamak hataya yol açabilir.

Örnek sorular

Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.

1. soruOrta

Aşağıdakilerden hangisi XVI. yüzyılın sonlarından itibaren tımar sisteminin bozulmasında etkili olan nedenlerden biri değildir?

Kapıkulu Ocakları’na ayrılan ulufenin bu dönemde azaltılması✓ DoğruBazı tımar gelirlerine has ve zeamet sahiplerince haksız biçimde el konulması✗ Bu değilTımar topraklarının bu göreve layık olmayan kişilere dağıtılması✗ Bu değilAteşli silahların yaygınlaşmasıyla tımarlı sipahiye duyulan askeri ihtiyacın azalması✗ Bu değilUzun süren savaşların taşrada güvenlik ve denetim boşluğu yaratması✗ Bu değil

Cevabı göster

Cevap: A — Kapıkulu Ocakları’na ayrılan ulufenin bu dönemde azaltılması

Kısaca — Kapıkulu Ocakları’na ayrılan ulufeler bu dönemde azaltılmamış, aksine asker mevcudunun aşırı büyümesiyle birlikte hazineye binen ulufe yükü olağanüstü artmıştır.

XVI. yüzyılın sonlarından itibaren dirliklerin liyakatsiz kimselere dağıtılması, ateşli silah teknolojisinin yaygınlaşmasıyla atlı sipahilerin geri plana düşmesi ve uzun süren savaşlar tımar sistemini temelinden sarsmıştır. Devlet, azalan sipahi gücünü telafi edebilmek için merkezdeki kapıkulu askerlerinin sayısını hızla çoğaltmış; bu durum ulufelerin azaltılmasına değil, hazineden çıkan maaş miktarının katbekat yükselmesine sebep olmuştur. Dolayısıyla ulufenin azaltıldığı yönündeki ifade tarihsel gerçeklerle bağdaşmaz ve bir bozulma nedeni sayılamaz.

2. soruKolay

XVI. yüzyılın sonlarından itibaren birçok tımar toprağının geliri iltizam yoluyla mültezimlere devredilirken, aynı dönemde kapıkulu ocaklarındaki asker sayısı hızla artmıştır.

Bu iki gelişmenin birlikte ortaya çıkardığı sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

Taşrada asker yetiştiren geleneksel düzen zayıflarken merkezi ordunun hazineye bağımlılığının artması✓ DoğruTımarlı sipahi sayısının kapıkulu askerlerinin önüne geçmesi✗ Bu değilMerkezi hazinenin tımar gelirlerine olan bağımlılığının sona ermesi✗ Bu değilAkıncı birliklerinin kapıkulu ocaklarına dâhil edilmesi✗ Bu değilDonanmanın tımar sistemiyle finanse edilmeye başlanması✗ Bu değil

Cevabı göster

Cevap: A — Taşrada asker yetiştiren geleneksel düzen zayıflarken merkezi ordunun hazineye bağımlılığının artması

Kısaca — Tımarın iltizama devredilmesi taşradaki geleneksel sipahi ordusunu eritirken, kapıkulu mevcudunun hızla artması merkezî ordunun doğrudan hazineye olan mali bağımlılığını büyütmüştür.

Tımar topraklarının peşin para karşılığı mültezimlere kiralanması (iltizam), dirlik gelirleriyle beslenen yerel atlı sipahi düzeninin tasfiye olmasına yol açmıştır. Eş zamanlı olarak kapıkulu ocaklarının kalabalıklaşması ise devletin nakit maaş (ulufe) ödeme zorunluluğunu artırarak hazineyi daha da zor bir mali kıskaç içine sokmuştur. Sonuç olarak taşranın devlete asker yetiştiren üretim-güvenlik dengesi çökerken, hazineye bağımlı merkezî ordunun büyüklüğü ve maliyeti katlanmıştır.

3. soruKolay

Osmanlı askerî teşkilatında yeniçeriler ve tımarlı sipahiler bulunmaktaydı.

Bu iki unsurun birlikte kullanılması aşağıdakilerden hangisini sağlamaya yöneliktir?

Bütün askerî masrafları doğrudan merkez hazinesinden karşılama✗ Bu değilEyalet askerlerini yalnızca iç güvenlik hizmetleriyle sınırlandırma✗ Bu değilMerkez ordusu ile taşra eyalet kuvvetleri arasında denge sağlama✓ DoğruOrdu komuta ve denetimini tamamen yerel hanedanlara bırakma✗ Bu değilAteşli silah kullanım yetkisini yalnızca eyalet süvarilerine devretme✗ Bu değil

Cevabı göster

Cevap: C — Merkez ordusu ile taşra eyalet kuvvetleri arasında denge sağlama

Kısaca — Osmanlı ordusu, başkentte padişaha doğrudan bağlı maaşlı merkez kuvveti (yeniçeriler) ile geniş eyaletlerde dirlik gelirleriyle finanse edilen atlı birlikleri (tımarlı sipahiler) bir arada kullanarak hem askerî hem de siyasi bir denge kurmuştur.

Yeniçeriler padişaha doğrudan bağlı, sürekli ve maaşlı (ulufe) bir kapıkulu ordusu olarak merkezî otoritenin güvencesiydi. Tımarlı sipahiler ise devlet hazinesine yük olmadan taşrada vergi gelirleriyle beslenen, sefer zamanı orduya katılan geniş eyalet süvarileriydi. Bu iki gücün birlikte bulunması, devlete hem daimi ve profesyonel bir merkez kuvveti sağlamış hem de geniş coğrafyadan beslenen eyalet süvarilerini aynı askerî düzende birleştirme imkânı vermiştir.

Devletleşme Sürecinde Savaşçılar ve Askerler — AYT soruları

Konu özeti

Örnek sorular

Diğer AYT konuları

Tarih-1