Türkiye'nin Yer Şekilleri, İklimi ve Bitki Örtüsü konusu; yükselti, dağların uzanışı ve vadilerin özellikleriyle iklim ve bitki örtüsünün dağılışı arasındaki ilişkileri kapsar.
Öğrencinin kıyı ile iç kesimleri karşılaştırabilmesi, nemli havanın dağ yamaçlarında yükselmesiyle oluşan yağışı açıklayabilmesi ve insan etkisinin bitki örtüsünde yarattığı değişimleri ayırt edebilmesi gerekir. AYT Coğrafya-1 sorularında gözlem metinleri veya farklı sahaların özellikleri verilerek neden-sonuç ilişkisi kurması beklenir.
Seçenekler, etkili coğrafi etkenler ya da bu özelliklerden çıkarılabilecek sonuçlar üzerinden ayrışabilir. Doğal koşullarla insan etkisini karıştırmak ve dağların kıyıya göre uzanışını gözden kaçırmak hatalı yorumlara yol açabilir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir araştırmacı Türkiye’de bitki örtüsünün dağılışını incelerken şu gözlemleri kaydediyor:
• İnsan etkisiyle ormanların tahrip edildiği bazı Akdeniz yamaçlarında maki yerine daha cılız çalı formasyonları gelişmiştir.
• İç bölgelerde aşırı otlatma, bozkırın yer yer çıplaklaşmasına yol açmıştır.
• Bazı alanlarda orman alt sınırı yukarı çekilmiştir.
Bu gözlemlere göre aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: B — İklim elverişli olsa da antropojenik baskı ikincil ve bozulmuş formasyonlar yaratabilir.
İklim ve yükselti doğal çerçeveyi çizer; ancak orman tahribi, aşırı otlatma gibi insan etkileri ikincil (bozulmuş) formasyonların gelişmesine ve orman sınırlarının değişmesine neden olur. Bu nedenle bitki örtüsü yalnız doğal koşullarla açıklanamaz.
2. soruKolay
Türkiye’de iki sahanın yer şekilleriyle ilgili şu özellikler belirlenmiştir:
• A sahası: Ortalama yükselti düşük, dağlar kıyıya dik, vadi tabanları geniştir.
• B sahası: Ortalama yükselti yüksek, dağlar kıyıya paraleldir; derin boğaz vadiler görülür ve kıyıyla iç kesimler arasındaki geçitler sınırlıdır.
Bu özelliklere göre A ve B sahalarının bulunabileceği bölgeler aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: D — A: Ege Bölgesi — B: Karadeniz kıyı kuşağı
Ege’de dağlar kıyıya dik (enine) uzanır, yükselti görece düşüktür ve vadiler denize açılır; Karadeniz’de ise dağlar kıyıya paralel, yükselti fazladır ve boğaz vadiler ile sınırlı geçitler tipiktir. Bu yüzden A Ege, B Karadeniz kıyı kuşağıdır.
3. soruKolay
Türkiye’nin Karadeniz kıyılarında denizden gelen nemli hava kütleleri, kıyıya paralel uzanan dağlara çarparak yükselir ve yoğunlaşarak yağış bırakır. Bu yağışın oluşumunda havanın yükselmesini sağlayan temel etken aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: E — Nemli havanın dağ engeli boyunca yükselmeye zorlanması
Kısaca — Denizden gelen nemli hava kütlelerinin dağ yamacı boyunca yükselerek soğuması ve yoğunlaşmasıyla oluşan yağışlara orografik (yamaç) yağış denir.
Karadeniz kıyılarında denize paralel uzanan Kuzey Anadolu Dağları nemli hava akımlarının önünde set oluşturur; yükselen hava adyabatik olarak soğur ve yamaçlara bol yağış bırakır. Çeldiricilerdeki konveksiyonel yağışlar ısınan havanın dikey yükselmesiyle, cephesel yağışlar ise farklı karakterdeki iki hava kütlesinin karşılaşmasıyla meydana gelir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.