Çevre Sorunları ve Türleri, insan faaliyetlerinin doğal ortam üzerindeki etkilerini; çölleşme, su kirliliği, ötrofikasyon ve atık yönetimi gibi başlıklar üzerinden ele alır.
Öğrencinin çevresel bozulmanın nedenleriyle sonuçlarını ilişkilendirmesi, sorunu artıran uygulamalarla önleyici çalışmaları ayırt etmesi ve geri dönüşümün kaynak kullanımına etkisini kavraması beklenir. AYT Coğrafya-1 sorularında bir çevre olayı betimlenerek doğrudan nedeni veya çözüm yaklaşımı sorulabilir; öncüller arasından belirli bir süreci hızlandıranlar seçtirilebilir.
Seçenekler farklı insan faaliyetlerini, çevre koruma yaklaşımlarını veya öncül birleşimlerini içerebilir. Neden ile sonucu karıştırmak ve olumlu uygulamaları sorunu artıran etkenlerle aynı değerlendirmek sık yapılan hatalardandır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
I. Aşırı otlatma
II. Ağaçlandırma çalışmalarının yaygınlaştırılması
III. Yanlış sulama yöntemleriyle toprağın tuzlanması
Yukarıdakilerden hangileri, kurak ve yarı kurak bölgelerde çölleşme sürecini hızlandırır?
Cevabı göster
Cevap: C — I ve III
Kısaca — Aşırı otlatma ve yanlış sulama yöntemleri toprağın fiziksel ve kimyasal yapısını bozarak çölleşmeyi hızlandırırken (I ve III), ağaçlandırma çalışmaları erozyonu engelleyen koruyucu bir önlemdir.
Kurak ve yarı kurak bölgelerde aşırı otlatma, toprağı bir arada tutan otsu bitki örtüsünü tahrip ederek rüzgâr ve su erozyonunu doğrudan hızlandırır. Yanlış ve aşırı sulama (salma sulama) ise taban suyunun yükselmesine, şiddetli yüzey buharlaşmasıyla birlikte sudaki tuz ve minerallerin toprak yüzeyinde birikerek verimli katmanı çoraklaştırmasına yol açar. Ağaçlandırma ise kök sistemleriyle toprağı sabitleyip rüzgâr hızını kestiği için çölleşmeyi hızlandırmaz, aksine durdurmaya yardımcı olur.
2. soruKolay
Bir gölün çevresindeki akarsuların taşıdığı çözünmüş maddeler zamanla gölde aşırı alg üremesine (ötrofikasyon) ve oksijen azlığına bağlı balık ölümlerine yol açmıştır.
Bu durumun ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkilidir?
Cevabı göster
Cevap: C — Fosfor ve azot bileşiklerinin göle karışması
Kısaca — Sanayi atık sularındaki fosfor ve azot bileşikleri göldeki besin yükünü aşırı artırarak alg patlamasına (ötrofikasyon) ve ardından oksijensizliğe bağlı balık ölümlerine doğrudan neden olur.
Göllere arıtılmadan bırakılan atık sulardaki azot ve fosfor tuzları, mikroskobik su yosunları (algler) için yapay gübre etkisi yaparak su yüzeyinde kontrolsüzce çoğalmalarını sağlar. Yüzeyi kaplayan bu yeşil alg örtüsü güneş ışığının göl derinliklerine ulaşmasını engeller; ömrünü tamamlayan alglerin ayrıştırıcı bakterilerce parçalanması ise sudaki çözünmüş oksijeni hızla tüketerek hipoksiye ve toplu canlı ölümlerine yol açar. Bölgedeki sıcaklık düşüşü ya da ormanların doğal döngüsü gölde böyle ani ve yıkıcı bir kimyasal kirlilik oluşturamaz.
3. soruKolay
Bir kentte kullanılan kâğıt, cam, plastik ve metal atıklar ayrı toplanarak yeniden hammadde hâline getirilmekte; böylece hem depolama alanına giden atık miktarı azalmakta hem de doğal kaynak kullanımı düşmektedir.
Uygulanan bu yöntem, çevre sorunlarının azaltılmasında hangi yaklaşımı örnekler?
Cevabı göster
Cevap: A — Geri dönüşüm
Kısaca — Kâğıt, cam, plastik ve metal gibi katı atıkların ayrı toplanarak yeniden hammaddeye dönüştürülmesi ve doğal kaynak kullanımının azaltılması geri dönüşüm sürecidir.
Kullanılmış atıkların hammadde olarak yeniden üretime dâhil edilmesi, sıfırdan maden çıkarılmasını veya ağaç kesilmesini önleyerek doğal kaynakların tüketimini yavaşlatır. Bu yöntem aynı zamanda depolama sahalarına gönderilen atık hacmini azaltarak çevre kirliliğini önemli ölçüde engeller. Seçeneklerdeki orman açma veya fosil yakıt artırma gibi eylemler çevre sorunlarını hafifletmez, tam tersine derinleştirir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.