Ekosistem, Madde Döngüleri ve Enerji Akışı, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreyle ilişkilerini, besin zincirindeki rollerini ve ekosistemdeki madde ile enerji hareketlerini kapsar.
Öğrencinin üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları ayırt edebilmesi; karbon ve azot döngülerini enerji aktarımıyla karşılaştırabilmesi beklenir. AYT Coğrafya-1 sorularında göl, orman veya deniz ekosistemlerine ilişkin gözlemler verilerek canlıların işlevleri ya da çevresel koşulların üretime etkisi sorgulanabilir.
Seçenekler, canlıların beslenme rollerine veya verilen koşullardan çıkarılabilecek sonuçlara ilişkin ifadeler içerebilir. Madde döngüsüyle enerji akışını karıştırmak, ayrıştırıcıların rolünü gözden kaçırmak ve ışık ile besin tuzlarının etkisini birlikte değerlendirememek sık yapılan hatalardandır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Bir göl ekosisteminde gözlem yapan bir öğrenci şu canlıları not etmiştir: su yosunları, küçük balıklar, balıklarla beslenen bir yırtıcı kuş, su dibindeki çamurda organik kalıntıları parçalayarak beslenen ayrıştırıcı bakteriler ve sığ sularda yaşayan kurbağalar. Bu öğrencinin not ettiği canlılardan hangisi üretici grubunda yer alır?
Cevabı göster
Cevap: C — Su yosunları
Su yosunları fotosentezle kendi besinini ürettiği için üreticidir. Balıklar, yırtıcı kuş ve kurbağalar tüketici; organik kalıntıları parçalayarak beslendiği belirtilen çamurdaki bakteriler ise ayrıştırıcı grubundadır.
2. soruOrta
Bir deniz ekosisteminde besin zincirinin temelini fitoplanktonlar oluşturur. Fitoplanktonların bolluğu; su sıcaklığı, besin tuzu miktarı ve ışık yoğunluğu gibi faktörlere bağlıdır. Derin sulardan ışıklı tabakalara taşınan besin tuzları, fitoplankton üretimini artırır.
Buna göre aşağıdaki deniz bölgelerinden hangisinde balıkçılık potansiyelinin en yüksek olması beklenir?
Cevabı göster
Cevap: D — Soğuk su akıntılarının yüzeye çıktığı kıyı bölgeleri
Soğuk su akıntılarının yüzeye çıktığı kıyı bölgelerinde derin sulardan taşınan besin tuzları fitoplankton üretimini artırır; bu da besin zincirinin üst basamaklarındaki balık popülasyonlarını destekleyerek balıkçılık potansiyelini yükseltir.
3. soruKolay
Bir orman ekosisteminde üreticilerden üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji miktarı hızla azalır ve bu enerji ısı olarak ortamdan uzaklaşır. Aynı ekosistemde karbon ve azot, canlılar ile cansız çevre arasında el değiştirerek kalır.
Buna göre madde döngüleri ile enerji akışı arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Madde döngüsel yeniden kullanılır; enerji tek yönlü akar ve dışarıdan yenilenir.
Kısaca — Ekosistemdeki kimyasal maddeler canlılar ile cansız çevre arasında döngüsel olarak sürekli dolaşırken, enerji besin piramidinde tek yönlü akar ve her basamakta ısı olarak kaybolduğu için güneşten kesintisiz girdiye ihtiyaç duyar.
Ekosistemde madde ile enerjinin davranış biçimleri birbirinden tamamen farklıdır. Karbon, azot ve su gibi maddeler ayrıştırıcılar sayesinde organik ve inorganik formlar arasında sürekli geri dönüştürülerek kapalı bir döngüde tutulur. Buna karşın güneşten gelen enerji, besin zincirindeki her basamakta yaşamsal faaliyetler sonucu çevreye ısı olarak yayılır ve bu kayıp geri kazanılamaz. Dolayısıyla madde döngüsel yeniden kullanılır; enerji ise tek yönlü akar ve dışarıdan yenilenir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.