İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası, Türk devletlerinin siyasi yapısını, bozkır kültürünü, göç hareketlerini ve dönemin yazılı kaynaklarını kapsar.
Öğrencinin devletleri ve kültürel özelliklerini ayırt edebilmesi, yönetim anlayışıyla uygulamalar arasında bağ kurabilmesi ve göçlerin sonuçlarını yorumlayabilmesi beklenir. AYT Tarih-2 sorularında tarihsel bir gelişme, yazıtlardan hareketle verilen bilgiler veya devlet yaşamına ilişkin uygulamalar üzerinden çıkarım yapılması istenir.
Seçeneklerde devlet adları, kavramlar ya da olayların sonuçlarına ilişkin yargılar bulunabilir. Yazıtların ait olduğu dönemi karıştırmak, yönetim uygulamalarıyla inanç geleneklerini birbirine bağlamak ve neden ile sonucu ters değerlendirmek sık yapılan hatalardandır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
MS 375 yılında Hunların batıya ilerlemesiyle başlayan ve Got, Vandal, Frank gibi Germen kavimlerinin yer değiştirmesine yol açan hareketlilik sonucunda Roma İmparatorluğu’nun batıdaki merkezî otoritesi sarsılmış ve Orta Çağ’a geçişte önemli bir eşik oluşmuştur.
Buna göre söz konusu göç hareketinin Avrupa üzerindeki etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Cevabı göster
Cevap: A — Avrupa’nın siyasi haritasının büyük ölçüde değiştiği
Kısaca — Kavimler Göçü, Roma İmparatorluğu’nun parçalanmasına ve kıtada yeni krallıklar kurularak Avrupa’nın siyasi haritasının büyük ölçüde değişmesine yol açmıştır.
Hunların Karadeniz’in kuzeyinden batıya ilerlemesi, önlerindeki Germen kavimlerini Roma topraklarına doğru sürüklemiş ve tarihte Kavimler Göçü olarak bilinen kitlesel hareketi başlatmıştır. Bu süreç Roma İmparatorluğu’nun ikiye bölünmesine, Batı Roma’nın yıkılmasına ve yerine Frank, Vizigot, Vandal gibi yeni krallıkların kurulmasına zemin hazırlamıştır. Dolayısıyla kıtada ortaya çıkan bu yeni güç dengeleriyle “Avrupa’nın siyasi haritasının büyük ölçüde değiştiği” yargısına doğrudan ulaşılır.
2. soruOrta
Bir bozkır Türk devletinde şu uygulamalar görülmüştür:
Devletin doğu ve batı kanatlarına ayrı yöneticiler atanmıştır.
Ölen hükümdarın mezar çevresine, hayatta iken öldürdüğü düşman sayısınca taş dikilmiştir.
Ülke toprakları, hakanın oğulları arasında bölüştürülmüştür.
Bu uygulamaların sırasıyla karşılık geldiği kavramlar aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: D — İkili teşkilat – balbal – ülüş
Kısaca — Verilen uygulamaların sırasıyla karşılık geldiği kavramlar ikili teşkilat, balbal ve ülüştür.
Devletin doğu ve batı şeklinde iki kanada ayrılarak hakan ve yabgu tarafından yönetilmesi ‘ikili teşkilat’ sistemidir. Ölen kahramanların mezarları çevresine hayattayken öldürdükleri düşman sayısınca dikilen taş heykellere ‘balbal’ denir; burada mezarın kendisine ‘kurgan’, dikilen heykelciklere ise ‘balbal’ dendiğini unutmamalısın. Ülke topraklarının hanedan üyeleri ve şehzadeler arasında paylaştırılması ise Türk devlet geleneğindeki ‘ülüş’ anlayışının bir sonucudur.
3. soruKolay
Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarında yöneticiler millete hesap vermekte; bağımsızlığın ve millî kültürün korunmasının önemi vurgulanmaktadır. Bu yazıtlar aşağıdaki devletlerden hangisinin dönemine aittir?
Cevabı göster
Cevap: B — II. Göktürk Devleti
Orhun Yazıtları, Kutlug (II. Göktürk) Devleti döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazıtlarda adı geçen bu kişilerin II. Göktürk yöneticileri olduğu bilinmelidir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.