Organik Tepkimeler (Katılma, Yanma, Yükseltgenme, Esterleşme) — AYT konu anlatımı ve örnek sorular

Organik Tepkimeler (Katılma, Yanma, Yükseltgenme, Esterleşme), organik bileşiklerin bağ ve fonksiyonel grup özelliklerine göre geçirdiği dönüşümleri kapsar.

Öğrencinin tepkime türünü tanıması, uygun koşullarda oluşan ürünleri belirlemesi ve denklem üzerinden mol ilişkilerini kurması beklenir. AYT Kimya sorularında ürün seçme, aynı bileşiğin farklı tepkimelerini karşılaştırma ve verilen önermeleri değerlendirme biçimleri görülebilir. Aldehitlerle ketonların yükseltgenme davranışlarını ayırt etmek ve esterleşmede tepkimeye giren grupları tanımak da önemlidir.

Katılma ile yanmayı karıştırmak, katsayıları mol hesabına yanlış aktarmak veya ara ürünü kararlı ürün sanmak hata kaynağıdır. Seçenekler ürün adları, formüller ya da doğru önermelerin birleşimleri şeklinde sunulabilir.

Örnek sorular

Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.

1. soruKolay

İki ayrı kabın her birinde 0,20 mol eten bulunmaktadır. Birinci kaptaki eten yeterli $\mathrm{Br_2}$ ile katılma, ikinci kaptaki eten ise yeterli $\mathrm{O_2}$ ile tam yanma tepkimesine giriyor.

Buna göre,

I. Birinci kapta 0,20 mol $\mathrm{Br_2}$ tüketilir.

II. Katılma ürünü 1,2-dibromoetandır.

III. İkinci kapta 0,40 mol $\mathrm{CO_2}$ ve 0,40 mol $\mathrm{H_2O}$ oluşur.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

Cevabı göster

Cevap: E — I, II ve III

Kısaca — Verilen öncüllerin tümü (I, II ve III) doğrudur.

Eten ( $\mathrm{C_2H_4}$ ) molekülünde bir adet pi bağı bulunduğundan $0{,}20\text{ mol}$ eten, bire bir oranda $0{,}20\text{ mol }\mathrm{Br_2}$ ile katılma tepkimesi verir (I doğru). Katılma sırasında çift bağ açılarak brom atomları komşu karbonlara bağlanır ve 1,2-dibromoetan bileşiği oluşur (II doğru). Etenin tam yanma denklemi $\mathrm{C_2H_4 + 3O_2 \rightarrow 2CO_2 + 2H_2O}$ olduğundan, $0{,}20\text{ mol}$ etenden katsayılar gereği ikişer katı kadar, yani $0{,}40\text{ mol }\mathrm{CO_2}$ ve $0{,}40\text{ mol }\mathrm{H_2O}$ açığa çıkar (III doğru).

2. soruOrta

Yakıt olarak kullanılan metan gazı ( $\mathrm{CH_4}$ ), yeterli miktarda oksijenle tamamen yakılıyor.

Buna göre tam yanma sonucu oluşan ürünler aşağıdakilerden hangisidir?

\mathrm{CO}

\mathrm{H_2O}

✗ Bu değil

\mathrm{CO_2}

\mathrm{H_2}

✗ Bu değil

\mathrm{C}

\mathrm{H_2O}

✗ Bu değil

\mathrm{CO_2}

\mathrm{H_2O}

✓ Doğru

\mathrm{CO}

\mathrm{H_2}

✗ Bu değil

Cevabı göster

Cevap: D — $\mathrm{CO_2}$ ve $\mathrm{H_2O}$

Tam yanmada karbon tamamen $\mathrm{CO_2}$ ’ye, hidrojen ise $\mathrm{H_2O}$ ’ya dönüşür. $\mathrm{CO}$ veya isli karbon ancak oksijenin yetersiz olduğu eksik yanmada oluşur.

3. soruOrta

0,10 mol etin uygun koşullarda suyla tamamen katılma tepkimesine sokuluyor. Oluşan kararlı organik ürün 0,10 mol aseton ile birleştirilip aldehitleri ketonlardan ayırt etmekte kullanılan yükseltgen bir ayıraçla tepkimeye sokuluyor.

Bu ayıraç karışımdaki bileşiklerden hangisini yükseltger?

Yalnız etinin katılma ürününü✓ DoğruYalnız asetonu✗ Bu değilHer iki bileşiği de✗ Bu değilYalnız etini✗ Bu değilHiçbirini✗ Bu değil

Cevabı göster

Cevap: A — Yalnız etinin katılma ürününü

Kısaca — Etine su katıldığında bir aldehit olan etanal oluşur; ayıraç yalnızca aldehitleri yükseltgeyebildiğinden karışımdaki bileşiklerden yalnızca etinin katılma ürünü yükseltgenir.

Alkinlere asidik ortamda su katıldığında keto-enol tautomerleşmesi gerçekleşir ve 2 karbonlu tek alkin olan etine su katılmasıyla asetaldehit (etanal) elde edilir. Karışımdaki diğer bileşik olan aseton ise 3 karbonlu bir ketondur. Tollens veya Fehling gibi ayıraçlar aldehitleri karboksilik aside yükseltgerken ketonlar bu koşullarda yükseltgenmeye karşı dirençlidir ve tepkime vermez. Alkinlere su katılmasının genel olarak keton verdiğini düşünüp etinin istisna olduğunu unutanlar veya karbonil grubunun her iki bileşikte de yükseltgeneceğini varsayanlar diğer seçeneklere düşebilmektedir.

Organik Tepkimeler (Katılma, Yanma, Yükseltgenme, Esterleşme) — AYT soruları

Konu özeti

Örnek sorular

Diğer AYT konuları

Kimya