Mantığa Giriş, doğru düşünmenin temel ilkelerini, önermelerin doğruluk değerlerini ve ifadeler arasındaki tutarlılık ilişkilerini kapsar.
Öğrencinin doğru ya da yanlış olabilen yargıları istek ve duygu bildiren cümlelerden ayırabilmesi, birlikte kabul edilen yargıların çelişip çelişmediğini değerlendirebilmesi beklenir. AYT Felsefe Grubu sorularında bu ayrımlar günlük konuşmalar, kurul kararları veya belirli koşullarda ele alınan durumlar üzerinden sorgulanabilir.
Seçeneklerde mantıksal kavramlar, ilkeler ya da bunlara ilişkin açıklamalar yer alabilir. Bir yargının doğruluğunu bilmemeyi onun doğruluk değeriyle karıştırmak ve çelişkiyi değerlendirirken zaman ile koşulları gözden kaçırmak sık yapılan hatalardandır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Günlük konuşmada cümleler çok farklı işlevler üstlenebilir. “Lütfen pencereyi kapat.” cümlesi bir isteği, “Bugün hava ne kadar güzel!” cümlesi bir duyguyu dile getirir. Sözün günlük hayattaki bu kullanımları çoğu zaman iletişim için yeterlidir. “Ankara Türkiye’nin başkentidir.” cümlesi ise bir durum bildirir ve bu bildirimin gerçeğe uygun olup olmadığı sorulabilir. Bu özellik, söz konusu cümleyi diğerlerinden ayıran temel yönlerden biridir ve sınanabilir. Mantıkta yalnızca doğru ya da yanlış olabilen bildirimler önerme kabul edilir. Mantık disiplini de incelemesini bu dar çerçeve içinde sürdürür.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi bir önermedir?
Cevabı göster
Cevap: A — Bazı kuşlar göçmendir.
Kısaca — Bir ifadenin önerme sayılabilmesi için bir yargı bildirmesi ve doğru ya da yanlış şeklinde bir doğruluk değeri alabilmesi gerekir; “Bazı kuşlar göçmendir.” cümlesi bu koşulu sağlar.
Önermeler kesin bir yargı bildiren bildirim cümleleridir. Seçeneklerde yer alan istek (“Keşke yarın tatil olsa!”), soru (“Saat kaç oldu?”), duygu/ünlem (“Bu manzara ne kadar etkileyici!”) ve emir (“Kapıyı sessizce kapat.”) cümleleri bir doğruluk değeri taşımadıkları için önerme değildir. Kuşların göçmen olup olmadığı ise olgusal olarak sınanabilir bir durum bildirir ve doğru veya yanlış değeri alabilir.
2. soruKolay
Şu üç kararı birlikte kabul eden bir kurul söz konusudur: “Parkın bütün bölümleri gece açık olacaktır.”, “Çocuk oyun alanı parkın bir bölümüdür.” ve “Çocuk oyun alanı gece açık olmayacaktır.” İlk iki karar birlikte ele alındığında oyun alanının gece açık olması gerekir; üçüncü karar ise tam tersini bildirir. Cümlelerin her biri tek başına anlamlı ve dil bilgisi bakımından düzgün olsa da aynı konu ve zaman için kurulan yargılar bir bütün oluşturduğunda birbirleriyle çatışır. Bir düşünce sisteminde önermelerin ayrı ayrı anlaşılması, birlikte savunulabilir olması için yeterli değildir.
Kurulun kararları aşağıdaki mantıksal özelliklerden hangisini ihlal etmektedir?
Cevabı göster
Cevap: C — Tutarlılık
Kısaca — Bir arada kabul edilen önermelerin birbiriyle çatışmaması ve aynı anda doğru sayılabilmesi mantıkta “tutarlılık” olarak tanımlanır.
Kurulun kabul ettiği ilk iki karardan mantıksal olarak çocuk oyun alanının gece açık olması gerektiği sonucu çıkarken, üçüncü karar bunun tam tersini bildirmektedir. Birbiriyle çelişen ve aynı anda doğru olamayacak hükümleri birlikte savunan bir sistem tutarlılık özelliğini kaybetmiştir. Geçerlilik ise önermeler kümesinden ziyade çıkarımın mantıksal biçimiyle ilgili bir kavramdır.
3. soruOrta
Klasik iki değerli mantıkta, belirli bir anda ve belirli bir koşul bakımından “Sensör çalışmaktadır.” önermesi ele alınsın. Bu sistemde önerme ya doğrudur ya yanlıştır; doğruluk değeri bu iki seçenekten biriyle önermeye bağlanır. Ölçüm henüz tamamlanmadığı için kişinin “Karar veremiyorum.” demesi, önermenin o anda belirli bir doğruluk değerine sahip olmadığı anlamına gelmez. Bu ifade yalnızca kişinin o anda hangi değerin geçerli olduğunu bilmediğini gösterir. Bilgideki belirsizlik ile sistemdeki doğruluk değerleri birbirinden ayrılır.
Bu parçada aşağıdaki ilkelerden hangisi vurgulanmaktadır?
Cevabı göster
Cevap: C — Üçüncü hâlin imkânsızlığı
Kısaca — Klasik mantıkta bir önermenin doğru ya da yanlış dışında üçüncü bir doğruluk değeri alamayacağını belirten ilke “üçüncü hâlin imkânsızlığı”dır.
Parçada “Sensör çalışmaktadır.” önermesinin ya doğru ya da yanlış olmak zorunda olduğu, kişinin bilgisizliğinin veya ölçümün gecikmesinin sisteme üçüncü bir değer eklemeyeceği açıklanmıştır. Bu kural klasik mantığın iki değerli yapısını ve iki durum dışında bir orta yolun bulunamayacağını gösterir. Çelişmezlik iki değerin bir arada bulunamayacağını, üçüncü hâlin imkânsızlığı ise ikisi dışında bir seçenek olamayacağını ifade eder.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.