Birey ve Toplum (Toplumsallaşma, Statü-Rol, Toplumsal İlişkiler), bireyin toplumsal değerleri ve davranış beklentilerini öğrenmesini, toplumdaki konumlarını ve bu konumlara bağlı görevlerini kapsar.
Öğrencinin statü ile rolü ayırt edebilmesi, farklı rollerin beklentileri arasındaki uyuşmazlıkları değerlendirebilmesi ve toplumsallaşmanın mesleki ortamlarda da sürdüğünü kavraması beklenir. AYT Felsefe Grubu sorularında günlük yaşamdan veya iş hayatından verilen kısa bir olayın hangi sosyolojik kavramla açıklanabileceği sorulabilir.
Seçeneklerde birbirine yakın kavramlar bulunabilir; kişinin sahip olduğu konumu, o konumdan beklenen davranışı ve toplumda öne çıkan kimliğini karıştırmak hataya yol açabilir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Hastanede acil bir ameliyata girmek üzereyken çocuğunun aynı saatte yapılacak yıl sonu gösterisine katılacağına söz verdiğini hatırlayan bir doktor söz konusudur. Hastanedeki ekip ve hasta yakınları doktorluk statüsünün gereği olarak müdahaleyi geciktirmemesini beklemektedir. Çocuğu ve ailesi ise ebeveynlik statüsüne bağlı olarak verdiği sözü tutmasını ve yanında bulunmasını istemektedir. Her iki beklenti de kendi toplumsal konumu içinde anlamlıdır; fakat zaman çakışması nedeniyle iki ayrı statüye bağlı davranış aynı anda yerine getirilemez.
Bu durum aşağıdakilerden hangisine örnektir?
Cevabı göster
Cevap: E — Rol çatışması
Kısaca — Bir bireyin sahip olduğu iki farklı statünün gerektirdiği rollerin zaman çakışması nedeniyle aynı anda yerine getirilememesi rol çatışmasıdır.
Bireyin sahip olduğu iki ya da daha fazla farklı statüye ait beklentilerin birbiriyle uyuşmaması durumuna rol çatışması denir. Olayda doktor, hekimlik statüsünün getirdiği acil ameliyata girme görevi ile ebeveynlik statüsünün getirdiği çocuğunun yanında olma beklentisi arasında kalmıştır. En kuvvetli çeldirici olan rol gerilimiyle bu durumu karıştırmamalısın; rol gerilimi farklı statüler arasında değil, bireyin sahip olduğu tek bir statünün gerektirdiği roller arasında yaşanan uyuşmazlıktır. Burada doktorluk ve ebeveynlik gibi iki ayrı statü çeliştiği için durum rol çatışması kavramıyla açıklanır.
2. soruKolay
Selim aynı anda baba, mühendis, apartman yöneticisi ve çevre derneği üyesidir. Büyük bir çevre projesindeki çalışmaları nedeniyle zamanla kamuoyunda öncelikle “çevre mühendisi” olarak tanınmaya başlanmıştır. Televizyon programlarına bu kimliğiyle çağrılmakta, başka alanlardaki sözleri bile çevre konusundaki mesleki konumuna göre yorumlanmaktadır. Selim’in diğer statüleri ortadan kalkmamıştır; ancak bunlardan biri, insanların onu tanımlama ve onunla ilişki kurma biçiminde ötekilerin önüne geçmiştir. Selim, bu projede uzun süredir görev almaktadır. Komşuları da onu artık bu kimliğiyle tanımaktadır.
Selim’in çevre mühendisi statüsünün kazandığı bu belirleyici konum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
Cevabı göster
Cevap: B — Anahtar statü
Kısaca — Bireyin sahip olduğu statüler arasından toplum tarafından en çok öne çıkarılan ve onun temel kimliğini belirleyen baskın konumu anahtar statüdür.
Bir bireyin toplum içinde sahip olduğu tüm statülerin bütününe statü takımı denir; ancak bu statülerden biri toplum nazarında kişiyi niteleyen birincil etiket hâline gelebilir. Selim’in baba ve apartman yöneticisi gibi diğer rolleri sürse de insanların onu öncelikle çevre mühendisi olarak tanıması ve onunla bu kimlik üzerinden ilişki kurması anahtar statüyü örneklendirir. Tek bir statüye ait çoklu rolleri ifade eden rol takımı veya doğuştan getirilen verilmiş statü seçenekleri bu baskın konumu açıklayamaz.
3. soruKolay
Pilot adayı olan Ekin, belirlenen tarihte eğitim merkezine katılır. Burada kokpit iletişimini, acil durumlarda görev paylaşımını, üniforma kullanımını ve pilotlardan beklenen mesleki tutumları öğrenir. Eğitim sırasında deneyimli pilotların davranışlarını gözlemler ve gelecekteki çalışma ortamında geçerli olacak kuralları uygular. Ekin mevcut statüsünü terk edip bambaşka bir kimliğe zorla uyarlanmamaktadır; eğitim dışında gündelik yaşamını ve önceki çevresiyle ilişkilerini sürdürmektedir. Ekin, bu eğitime katılmadan önce farklı havayolu şirketlerini araştırmıştır. Eğitim merkezi, adaylara haftalık bir program çerçevesinde dersler sunmaktadır.
Ekin’in yaşadığı süreç aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: D — Önceden toplumsallaşma
Kısaca — Bireyin ileride üstleneceği yeni bir toplumsal statüye ve role ait kuralları önceden benimsemesi ve prova etmesi önceden toplumsallaşmadır.
Bir mesleğe veya gruba katılmaya hazırlanan adayın, henüz o statüyü resmen kazanmadan önce gereken tutum, giyim ve davranış kalıplarını öğrenmesi önceden toplumsallaşma sürecidir. Ekin, gelecekte pilot olduğunda karşılaşacağı kokpit kurallarını ve mesleki ilişkileri eğitim merkezinde deneyimlemektedir. Çeldirici seçenek olan yeniden toplumsallaşma ise kişinin geçmişteki kimliğini ve normlarını tamamen terk etmeye zorlandığı durumlarda (örneğin cezaevi ortamında) görülür; parçada Ekin’in gündelik yaşamını ve önceki çevresini sürdürdüğü vurgulanarak bu çeldirici doğrudan elenmiştir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.