Kemosentez, bazı prokaryot canlıların inorganik maddeleri oksitleyerek elde ettikleri kimyasal enerjiyle karbon dioksitten organik madde üretmesini kapsar.
Öğrencinin enerji kaynağı ile karbon kaynağını ayırt edebilmesi, ışık kullanılmadan gerçekleşen bu üretimi kemoototrof beslenmeyle ilişkilendirmesi beklenir. AYT Biyoloji sorularında genellikle bir bakterinin kullandığı maddeler, oluşturduğu ürünler veya kültür ortamındaki değişimler verilerek beslenme biçimi ve enerji elde etme yolu sorgulanır.
Seçenekler farklı beslenme tiplerini ya da gözlemden çıkarılabilecek sonuçları karşılaştırır. Karanlıkta organik madde üretimini heterotrof beslenmeyle karıştırmak ve amonyak gibi maddeleri karbon kaynağı sanmak, yorum yaparken dikkat edilmesi gereken hatalardır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Azot döngüsünde görev alan Nitrobacter bakterileri nitriti nitrata dönüştürür.
Bu bakteriler, beslenme tipi bakımından aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?
Cevabı göster
Cevap: A — Kemosentetik ototrof
Kısaca — İnorganik maddelerin oksidasyonuyla elde edilen kimyasal enerjiyi kullanarak CO2 den organik madde sentezleyen bu bakteri kemosentetik ototraftır.
Canlıların beslenme tiplerini belirlerken enerji kaynağına ve karbon kaynağına birlikte bakmalısın. Bu bakteri karbon kaynağı olarak CO2 kullanıp kendi organik besinini kendisi ürettiği için ototraftır; bu üretim için gerekli enerjiyi ışıktan değil, nitritin oksidasyonundan karşıladığı için de kemosentetiktir. Kemosentez yapan canlıların tamamı ototraf prokaryotlardır; dolayısıyla heterotrof içeren ifadeler elenir.
2. soruKolay
Doğadaki azot döngüsünde amonyağı nitrite oksitleyerek kendi besinini üreten bir bakteri türü incelenmiştir.
Bu canlı, beslenme tipi bakımından aşağıdaki gruplardan hangisine girer?
Cevabı göster
Cevap: E — Kemoototrof
Kısaca — Amonyağı nitrite oksitleyerek elde ettiği kimyasal enerjiyle kendi besinini üreten bu bakteri kemoototroftur (E).
İnorganik maddelerin oksidasyonundan enerji sağlaması “kemo”, karbon kaynağı olarak CO2 kullanıp organik besin üretmesi ise “ototrof” olduğunu gösterir. Çeldiriciye dikkat: Fotoheterotroflar enerjiyi ışıktan, karbonu hazır organik maddelerden alır; heterotrofların tümü enerjisini organik maddelerden sağlamaz.
3. soruKolay
Karanlıkta tutulan kapalı bir kültür kabında organik karbon bulunmamasına rağmen amonyak ve karbon dioksit vardır. Bir süre sonra amonyak azalırken nitrit ve bakteriyel organik madde miktarı artmaktadır.
Bu gözlem bakteriler için aşağıdaki sonuçlardan hangisine en doğrudan ulaşılmasını sağlar?
Cevabı göster
Cevap: A — Amonyağı yükseltgeyerek enerji elde edip karbondioksiti organik maddeye katmışlardır.
Kısaca — Bu gözlem, bakterilerin amonyağı yükseltgeyerek enerji elde ettiğini ve bu enerjiyle karbondioksiti organik maddeye kattığını en doğrudan gösterir.
Karanlık ortamda organik karbon yokken biyokütlenin artması, bakterilerin kendi besinini kendisinin ürettiğini (kemosentez yaptığını) ortaya koyar. Amonyağın (NH3) azalıp nitritin (NO2−) birikmesi inorganik maddenin oksitlendiğini (yükseltgendiğini) ve buradan kimyasal enerji kazanıldığını kanıtlar. Kazanılan bu enerji, ortamdaki karbondioksitin indirgenerek hücresel organik bileşiklerin yapısına katılması için harcanmıştır.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.