Öğretici Metinler ve Gazete Çevresinde Gelişen Türler, düşünceleri açıklayan, değerlendiren veya bilgi aktaran metinlerin amaçlarını ve anlatım özelliklerini kapsar.
AYT Türk Dili ve Edebiyatı sorularında öğrencinin deneme, makale, eleştiri ve mülakat gibi türleri ayırt edebilmesi; metindeki öznel yaklaşımı, kanıtlama çabasını, gerekçeli değerlendirmeyi ve soru cevap düzenini tanıması beklenir. Sorular, verilen parçanın türünü belirleme, bir türe uygun parçayı seçme veya türlerin ortak özelliklerini bulma biçiminde gelebilir.
Seçeneklerde farklı metin parçaları, tür adları ya da özellikler bulunabilir. Yalnızca metnin konusuna bakmak, yazarın amacını ve anlatım biçimini gözden kaçırmak türlerin karıştırılmasına yol açabilir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Aşağıdaki parçalardan hangisi bir denemeden alınmış olabilir?
Cevabı göster
Cevap: B — Zaman, galiba en çok da beklerken uzuyor. Kimileri bunu bir eziyet, kimileri bir fırsat sanıyor; bense hâlâ hangisine daha yakın olduğuma karar veremedim.
Kısaca — Zamanın nasıl algılandığını kesin bir yargıya varmadan, yazarın kendi iç sorgulaması ve samimi düşünce akışıyla ele alan parça bir denemedir.
Denemede yazar herhangi bir konuyu kanıtlama zorunluluğu hissetmeden, kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi özgürce ve içtenlikle işler. Zaman kavramı üzerine “bense hâlâ hangisine daha yakın olduğuma karar veremedim” diyerek kararsızlığını ve kişisel düşüncesini paylaşan metin bu tanıma eksiksiz uyar. Diğer parçalar ise sırasıyla araştırmaya dayanan makale, anlık gözleme dayanan fıkra/anı, soru-cevap formundaki mülakat ve sanat eserini değerlendiren eleştiri örnekleridir.
2. soruOrta
Makale ile eleştiri türlerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: E — Her ikisinin de kanıtlama ve gerekçelendirme kaygısı taşıması
Makale, savunduğu düşünceyi kanıtlarla destekler; eleştiri ise değerlendirmelerini gerekçelere dayandırır. Bu nedenle ortak özellikleri kanıtlama ve gerekçelendirme kaygısı taşımalarıdır; doğru cevap E’dir. Bilimsel araştırmanın yöntem ve bulgularını sunmak veya eserleri estetik ölçütlerle değerlendirmek iki türün ortak zorunluluğu değildir. Güncel olayları kısa ve kişisel yorumlarla işlemek fıkranın, okurla konuşur gibi samimi anlatım ise sohbetin belirgin özelliğidir.
3. soruKolay
— Çalışmalarınıza nasıl başladınız? — Öncelikle sahada uzun gözlemler yaptım; sonra bulgularımı yazıya döktüm. — Okuru en çok neye ikna etmek istediniz? — Verilerin, varsayımlardan daha ikna edici olduğunu göstermek istedim.
Bu metin parçası aşağıdaki türlerin hangisine örnektir?
Cevabı göster
Cevap: A — Mülakat
Kısaca — Bir kişinin çalışmalarını ve amacını doğrudan sorulara verdiği yanıtlarla aktaran bu parça mülakat örneğidir. Doğru cevap A’dır. Çeldirici notu: Röportajda görüşmelerin yanında metni hazırlayan kişinin gözlem, araştırma ve betimlemeleri de yer alabilir. Burada saha gözlemlerinden söz eden, soruları yanıtlayan kişidir; metin karşılıklı soru-cevap biçiminde kurulmuştur.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.