İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ve Destanlar, sözlü gelenekte oluşan koşuk, sagu, sav ve destanlarla dönemin yazılı belgelerini kapsar.
Öğrencinin bu ürünleri konu, işlev ve oluşum özellikleri bakımından ayırt etmesi; destanlardaki olağanüstü unsurları ve toplumsal hafızanın rolünü tanıması beklenir. AYT Türk Dili ve Edebiyatı sorularında kısa bir anlatıdan hareketle türün özelliğini belirleme, açıklaması verilen eseri tanıma veya öncüllerdeki bilgileri değerlendirme istenebilir.
Seçenekler eser ve tür adlarından ya da farklı öncül birleşimlerinden oluşabilir. Sözlü ürünlerle yazılı belgeleri karıştırmak, türlerin işlevlerini birbirine aktarmak ve destanı doğrudan tarih kaydı gibi değerlendirmek hataya yol açabilir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruOrta
Bu tür anlatılar, kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze ulaşmıştır. Bir destanda gökten inen ışık iki ağacın üzerinde belirir; bir süre sonra ağaçların içinden doğan çocuklar halk tarafından olağanüstü bir soyun başlangıcı kabul edilir. Anlatı, tarihî bir hükümdarın yaşamını kayda geçirmekten çok, topluluğun kökenini kutsal bir olaya bağlayan bir inancı ortaya koyar. Araştırmacılar, bu tür metinleri karşılaştırarak farklı toplulukların ortak yönlerini belirlemeye çalışır. Bu metinler, dönemin inanç dünyasına dair önemli ipuçları taşır.
Bu özellikleri taşıyan destan ve ait olduğu topluluk aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
Cevabı göster
Cevap: A — Türeyiş Destanı — Uygurlar
Işığın ağaçlara inmesi ve çocukların olağanüstü biçimde doğması, Uygurlara ait Türeyiş Destanı’nın temel motiflerindendir.
2. soruKolay
İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ürünleri “sözlü geleneğe bağlı olanlar” ve “yazılı belgeler” diye iki gruba ayrılabilir. Devlet yöneticilerinin halka seslenişlerini ve tarihî olayları taşlara kazınmış metinlerle aktaran eserler ikinci grupta değerlendirilir.
İkinci gruba yerleştirilmesi gereken eser aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: E — Orhun Yazıtları
Orhun Yazıtları taşlara kazınmış yazılı metinlerdir; diğer seçenekler İslamiyet öncesi sözlü edebiyat geleneğine bağlı ürünlerdir.
3. soruKolay
İslamiyet öncesi Türk edebiyatının sözlü ürünleri, işlevleri ve oluşum biçimleri bakımından şöyle değerlendirilmiştir:
I. Koşuklarda aşk, tabiat ve yiğitlik gibi konular işlenebilir.
II. Sagular, ölen kişinin ardından duyulan acıyı dile getirir.
III. Savlar, toplumun deneyimini özlü yargılarla aktarır.
IV. Destanlar, çoğunlukla yazarı bilinen sanatçıların bireysel tasarımlarıdır.
Bu yargılardan hangileri doğrudur?
Cevabı göster
Cevap: B — I, II ve III
I, II ve III sözlü ürünlerin doğru özellikleridir. Doğal destanlar anonim ve kolektiftir; bilinen bir şairin bireysel tasarımı olmaları gerekmez.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
AYT (Alan Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın ikinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.