Fiilde Çatı, fiilin özne ve nesneyle ilişkisini inceleyen Türkçe konusudur.
Öğrencinin eylemi yapanı ve eylemden etkileneni ayırt etmesi, fiilin nesne alıp alamadığını belirlemesi ve çatı eklerinin cümledeki işlevini değerlendirmesi beklenir. TYT’de bu konu, verilen cümlenin çatısını belirleme veya seçeneklerde istenen çatı özelliğini taşıyan cümleyi bulma biçiminde sorulabilir. Edilgen ve dönüşlü fiilleri yalnızca eklerine bakarak ayırmaya çalışmak sık yapılan hatalardandır; öznenin eylemle ilişkisi de incelenmelidir.
Oldurgan fiillerde ise geçişsiz fiilin ek alarak nesne alabilir hâle gelmesi önemlidir. Seçeneklerde benzer ekleri taşıyan fakat özne ve nesne ilişkileri farklı olan fiiller bulunabilir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde oldurgan çatılı bir fiil vardır?
Cevabı göster
Cevap: B — Annesi bebeği yavaşça uyuttu.
Kısaca — Oldurgan fiil, geçişsiz “uyu-” fiiline “-t” eki getirilerek oluşturulan “uyuttu”dur; doğru cevap B’dir.
“Bebek uyudu.” cümlesinde “uyudu” nesne almaz. “Annesi bebeği uyuttu.” cümlesinde ise “uyuttu”, “kimi?” sorusuna “bebeği” yanıtını verir. Böylece geçişsiz fiil, ek alarak geçişli olmuştur. Diğer seçeneklerde bu dönüşüm yoktur. Çeldiriciye dikkat: Bir fiilin nesne alması, tek başına oldurgan olduğunu göstermez; “top oynadı” ifadesindeki “top” da nesnedir ancak “oynadı” oldurgan değildir.
2. soruKolay
“Bahçedeki çiçekler dün sabah sulandı.” cümlesinde eylemi yapan kimse belirtilmemiş, yüklem ise eylemin özneye yapıldığını gösterir.
Bu cümledeki fiilin öznesine göre çatısı hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: A — Edilgen
Kısaca — “Sulandı” fiili edilgen çatılıdır.
Çiçekler eylemi yapan değil, sulanmadan etkilenen öznedir; bahçıvan gibi gerçek bir yapan da cümlede yoktur. Edilgende özne “kimin tarafından?” sorusuna yanıt vermez, yalnızca etkilenir. Dönüşlü sanmak kolaydır çünkü “-n” eki ortaktır; oysa çiçekler kendini sulamaz, eylemi kendi üzerine bilinçle almaz.
3. soruKolay
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil vardır?
Cevabı göster
Cevap: D — Çocuk soğuk suda yıkandı.
Kısaca — D seçeneğindeki “yıkandı” fiili dönüşlüdür; çocuk yıkama işini kendisi yapar ve bu işten yine kendisi etkilenir.
Dönüşlü çatıda özne hem işi yapan hem de işten etkilenendir. “Pencere rüzgârdan kapandı” cümlesinde pencere işi yapan değildir; rüzgârın etkisiyle durum değiştirir. Bu nedenle yalnızca -n ekine bakarak dönüşlü denemez. “Açıldı”, “postalandı” ve “boşaltıldı” fiilleri ise bu cümlelerde edilgendir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
TYT (Temel Yeterlilik Testi), Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında ÖSYM tarafından düzenlenen resmî bir sınavın birinci oturumudur. Bu uygulama ÖSYM ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.