TYT Türkçe · Yarışma tarzı sorular

Kısaca — Bağlantılar tek dizilişi zorunlu kılar, örtüşme yağış kuralına, karşıtlık örtüşmeye, güçlük tek ağaç yargısına bağlanır. “yıllık halkalar güvenilir bir kayıt tutar” genel girişten sonra “bol yağışlı yıllarda halkalar geniş, kurak yıllarda dar oluşur” mekanizması gelir; “Bu yüzden aynı yörede yaşamış ağaçlar benzer yıllarda benzer biçimde daralıp genişlediği için halka örüntüleri birbiriyle örtüşür” ancak bu mekanizmaya bağlanabilir. “Bu örtüşmeye karşın tek bir ağacın halkalarına bakarak genel bir iklim yargısına varılamaz çünkü daralma hastalıktan ya da çevredeki ağaçlarla rekabetten de kaynaklanabilir” örtüşme sözünü gerektirir, bu yüzden yağış bilgisinden hemen sonra gelemez. “Bu güçlüğü aşmak için araştırmacılar tek bir ağaç yerine bir bölgede çok sayıda ağaçtan alınan örneklere dayanır” güçlük sözüyle tek ağaç yargısına bağlanır ve eşleştirme sonucuyla sonda kapanır. Yağış ayrımıyla başlayan diziliş ayrıntıyı giriş yapar. Örtüşme kurulmadan karşıtlığa geçen diziliş bağlantıyı boşta bırakır. Örtüşmeyi mekanizmadan önce getiren diziliş nedeni sonuçtan sonraya koyar. Çözümü güçlükten önce getirip yargıyı sona atan diziliş akışı tersine çevirir.

Kısaca — Çimlenme yalnızca bir cümlede açık bir eşiğe bağlanır, diğerleri tanım ya da gerekçe verir. Doğru karşılık “yeterli ışık almadıkça çimlenmez” sözünü içeren dördüncü cümledir; “almadıkça” gerçekleşmeyi ışığın yeterli olmasına bağladığı için koşul anlamı kurar. Tanımı veren birinci cümle yalnızca “uygun sıcaklık ve nemde” ortamı ve “artmasıyla hızlanır” hızını bildirir, gerçekleşmeme koşulu koymaz. Amacı bildiren ikinci cümledeki “yumuşatmak için” koşul değil amaçtır. Gerekçeyi veren üçüncü cümledeki “artırdığı için” önceki aşamanın nedenini açıklar. Sonucu bildiren beşinci cümle öneri ve “azaltarak zorlaştırır” sonucunu verir, eşiğe bağlama yoktur.

Kısaca — İkinci cümle ilk cümledeki savı çürütmez, onun geçerli olduğu kümeyi daraltır. Anahtar, ikinci cümledeki “bu varsayım yalnızca kararsızlık yaşamayan müşteriler için geçerli kalır” ve “bazı müşterilerde” sınırlamalarıyla doğrulanır; ilk cümledeki “her müşteriyi memnun edeceğini varsayar” genellemesi yalnızca bir grup için korunur. “çelişen genel bir gerçeği ortaya koymaktadır” yargısı yanlıştır çünkü metin genel bir çelişki değil “bazı” ve “yalnızca” ile sınırlı bir alan daralması anlatır. “olumlu bir sonucu açıklamaktadır” yargısı yanlıştır çünkü anlatılan sonuç terk edilme gibi olumsuzdur. “desteklemek için yeni bir örnek sunmaktadır” yargısı yanlıştır çünkü ikinci cümle varsayımı desteklemez, sınırlar. “asıl amacını açıklamaktadır” yargısı yanlıştır çünkü amaç değil geçerlilik koşulu açıklanır.

Kısaca — Özneyi bulmadan fiilimsiye bakmak yanıltır, doğru yanıt yalnızca öznenin içindeki sıfat-fiildir. İkinci cümlede “Bu arşivlerde yıllarca büyük bir özenle korunan fotoğraflar ve mektuplar” bölümü “kim yol gösterir” sorusuna cevap verir ve içindeki “korunan” sözcüğü -an ekiyle sıfat-fiildir; bu yüzden öznenin içinde sıfat-fiil vardır. Birinci cümlede özne “Kent arşivleri”dir, “eden” sözcüğü “araştırmacıya” dolaylı tümlecinin içindedir. Üçüncü cümlede özne “Belgelerin hizmetine açılması” isim-fiil grubudur, “süren” ve “tıkanan” sözcükleri “tartışmalara” dolaylı tümlecini niteler. Dördüncü cümlede özne “Arşiv görevlileri”dir, “yıpranmış” ve “tozlanmış” sözcükleri “belgeleri” belirtili nesnesinin içindedir. Beşinci cümlede özne “Dijitalleştirme çalışmaları”dır, “Dijitalleştirme” isim-fiildir ve sıfat-fiil içermez.

Kısaca — İlk bölüm sayaçların sağladığı geçici düşüşü anlatır, ikinci bölüm kalıcılığın koşulunu yargılar. “Bu düşüşün hangi davranış değişikliklerinden kaynaklandığını” diye başlayan cümle önceki cümledeki “düşmesini sağlıyor” sözüne “Bu düşüşün” göndermesiyle bağlanır, bu yüzden yeni paragraf açamaz. “Kalıcı tasarruf, ekranı düzenli izleyen evlerde bile yalnızca hangi aletin ne kadar harcadığını gösteren geri bildirim sağlandığı sürece korunuyor” cümlesi “bile” ve “yalnızca sağlandığı sürece” niteleyicileriyle geçici sonuçtan kalıcı koşula geçer ve “Bu yüzden” ile gelen yargıyı hazırlar. “Ekranda hangi saatte” diye başlayan cümle ilk olguyu açıklar. “İlk aylarda” diye başlayan cümle aynı olgunun ilk sonucudur. “Bu yüzden sayaçların” diye başlayan cümle “Bu yüzden” bağlayıcısıyla önceki koşulun sonucudur, bağımsız bir giriş olamaz.

Kısaca — Türemiş sayılmak için kökün isim olması yetmez, isim köküne yapım eki gelmesi gerekir ve sesteş köklerde bağlam belirleyicidir. ‘tuzlukların dizilişi’ bağlamındaki ‘tuzlukların’ sözcüğü ‘tuz’ isim köküne ‘-luk’ yapım eki getirilerek kurulmuş, sonra ‘-lar’ ve ‘-ın’ çekim ekleri almıştır; bu yüzden isim kökünden türemiştir. ‘ekmeklerin kokusu’ bağlamındaki ‘ekmeklerin’ sözcüğü fırın ekmeğidir, bölünemez isim köküdür ve yapım eki yoktur. ‘ekimlerin planı’ bağlamındaki ‘ekimlerin’ sözcüğü ‘ek-‘ fiil köküne ‘-im’ ekiyle kurulmuştur. ‘gözleri parladıkça’ bağlamındaki ‘gözleri’ sözcüğü ‘göz’ ismine yalnızca çekim eki almıştır. ‘dikimlerin sulaması’ bağlamındaki ‘dikimlerin’ sözcüğü tarlaya dikmek anlamındaki ‘dik-‘ fiiline ‘-im’ ekiyle kurulmuştur.

Kısaca — İkinci paragraf çözüm önerisiyle başlar, sorunun genişlemesiyle değil. İlk üç cümlede böceklerin lambalarda toplanıp yorgun düşmesi ve “yol açtığı sürece” koşuluyla sayılarının azalması anlatılır; “Böceklerde görülen bu aksama” diye başlayan dördüncü cümle bitkilerdeki kaymayı aynı sorunun sürmesi olarak ekler, bu yüzden göndermesi nedeniyle yeni paragrafa başlayamaz. “Sorunu azaltmak için” diye başlayan beşinci cümle kehribar tonlu lambaları önererek sorundan çözüme geçer, “Bu nedenle” ile başlayan altıncı cümle de belediyelerin değerlendirmesini aynı çözümün sürmesi olarak verir. İkinci cümleden başlatmak girişin tanımını böler. Üçüncü cümleden başlatmak koşul açıklamasını koparır. Dördüncü cümleden başlatmak geri göndermeyi yok sayar. Altıncı cümleden başlatmak sonucu tek bırakır.

Kısaca — Parça, radyo tamirini değil tamirden çıkarılan dersi anlatır. Anahtar soru, babanın ‘eskidi diye sustu sanmıştık; meğer dinleyecek sabrı bulamamışız’ sözünün ve ‘O gece türküden çok bu cümleyi dinledim’ kapanışının karşılığıdır; ‘Radyonun sesi odayı değil, içimizi doldurdu’ da odağın bilgi değil anlam olduğunu gösterir. ‘Radyo nasıl tamir edilebilir’ seçeneği cımbız ve teller gibi gerçek ayrıntılar taşır ama yardımcıdır, asıl cevap değildir. ‘Elektrik kesintisinde zaman nasıl geçirilebilir’ seçeneği yalnızca giriş durumudur. ‘Eskiyen eşyalar neden atmaya kıyılamaz’ seçeneği yakın anlamlıdır ama metinde kıyamama değil sabırsızlık vurgulanır. ‘Türküyü kısık dinlemek ne hissettirir’ seçeneği ‘kısık bıraktı’ ayrıntısını büyütür, bütünün sorusu değildir.

Kısaca — Parça, bekleme ile uykusuzluk arasındaki zaman birlikteliğini neden ilişkisine çevirmeyen tek yargıyı ele verir. Anahtar yargı, ‘yalnızca uykusunun kaçtığı bazı geceler buraya gelip’ ve ‘İnsan bazı geceler beklemeden duramıyor’ sözlerine dayanır: metin iki durumun aynı gecelerde görüldüğünü söyler, uykusuzluğa bekleme isteğinin yol açtığını söylemez; bu yüzden nedensellik iddiasına ulaşılamaz. İlk izlenimin yanılgı olduğu ‘İlk başta yolcu beklediğini sandım; oysa beklediği kimse yoktu’ ile kurulur. Gelişlerin bazı gecelere özgü olduğu ‘her gece değil, yalnızca’ kaydıyla açıktır. Oğula duyulan özlem, oğlun dönmeyişi ile inenlere bakmanın yan yana verilişinden çıkar. Sakin tavır, ‘sesi titremedi’ ayrıntısıyla desteklenir.

Kısaca — Parçanın eksiği tanık göstermedir; kılavuzlara yapılan gönderme sayısal veridir. Birinci cümle “daha sıcak olması olgusudur” sözleriyle kavramı tanımladığı için tanımlama vardır. İkinci cümle kentle kırsal alanı karşılaştırdığı için karşılaştırma vardır. Üçüncü cümle “Örneğin” sözüyle somut bir durum verdiği ve “2-3 derece” sayısıyla ölçümü aktardığı için hem örneklendirme hem sayısal veri vardır. Kılavuzların aktarılması bir uzman görüşünü alıntılamaz, yalnızca ölçüm sonucunu verir. Tanımlamayı bildiren seçenek bu yüzden elenir; karşılaştırmayı bildiren seçenek ikinci cümledeki farktan dolayı elenir; sayısal veriyi bildiren seçenek üçüncü cümledeki dereceden dolayı elenir; örneklendirmeyi bildiren seçenek “Örneğin” sözünden dolayı elenir. Bu bağlar eksiği tanık göstermeye kilitler.

Kısaca — Yalnızca II numaralı cümlede fiil kökünden türemiş sözcük yoktur; IV’teki “kokusu” fiil kökündendir. II doğrudur çünkü “sabahleyin”, “balkondaki” ve “sessizce” sözcükleri isim köküne yapım ekiyle türemiştir, “uyudu” sözcüğünde “uyu‑” fiil kökü yalnızca “‑du” çekim eki almıştır. I numaralı cümle bu soruya uymaz çünkü “kalkan” sözcüğünde “kalk‑” fiil köküne “‑an” sıfat-fiil eki gelmiştir. III numaralı cümle bu soruya uymaz çünkü “oturduğu” sözcüğünde “otur‑” fiil köküne “‑duk” eki ve “taşındı” sözcüğünde “taşı‑” köküne “‑n” eki gelmiştir. IV numaralı cümle bu soruya uymaz çünkü “Mutfaktaki tatlıların kokusu” tamlamasında “kokusu” sözcüğünde “kok‑” fiil köküne “‑u” yapım eki gelmiştir. V numaralı cümle bu soruya uymaz çünkü “yaptığı” sözcüğünde “yap‑” fiil köküne “‑dık” eki ve “oturmadan” sözcüğünde “otur‑” köküne “‑madan” eki gelmiştir.

Kısaca — Doğru dizilim noktalı virgül, nokta, noktalı virgül ve noktadır çünkü iç virgüller ve karşıtlık ile geriye gönderme bunu zorunlu kılar. Anahtar doğrudur: ikinci öbekte “sorularıyla, bugünün gözüyle” eş görevli virgülü bulunduğu için ilk boşlukta sıralı cümleler noktalı virgülle ayrılır; “Ne var ki” karşıtlığı açıklama olmadığı için ikinci boşlukta iki nokta değil nokta gerekir; ikinci bölümde “kimi…, kimi…” içinde virgül bulunduğu için üçüncü boşlukta noktalı virgül gerekir; “Bunu” geriye gönderme yaptığı için son boşlukta iki nokta değil nokta gerekir. İlk boşluğa virgül koyan dizilim iç virgülü görmezden gelir. İkinci boşluğa iki nokta koyan dizilim karşıtlığı açıklama sanır. Üçüncü boşluğa virgül koyan dizilim iç virgülle ana ayrımı karıştırır. Son boşluğa iki nokta koyan dizilim geriye göndermeyi ileriye açıklama sanır.

Kısaca — Fiil kökünden türemiş sayılmak için yapım eki gerekir, kip ve kişi ekleri tek başına türetmez. ‘Çocuklar kitaplıktan bir kitap seçti ve dostuna dikkatle verdi’ cümlesinde ‘kitaplıktan’ sözcüğü ‘kitap’ ismine ‘-lık’ ekiyle kurulmuştur; ‘seçti’ sözcüğünde ‘seç-‘ fiiline yalnızca görülen geçmiş zaman ve kişi eki gelmiştir; ‘verdi’ sözcüğünde ‘ver-‘ fiiline yalnızca zaman ve kişi eki gelmiştir, yapım eki yoktur, bu yüzden fiil kökünden türemiş sözcük yoktur. ‘okuyucular istekleri’ sözcüklerinde ‘oku-‘ ve ‘iste-‘ fiillerine ‘-yucu’ ve ‘-k’ yapım ekleri gelmiştir. ‘dizilişi’ sözcüğünde ‘diz-‘ fiiline ‘-il-‘ ve ‘-iş’ yapım ekleri gelmiştir. ‘süzülen’ sözcüğünde ‘süz-‘ fiiline ‘-ül-‘ ve ‘-en’ sıfat-fiil eki gelmiştir. ‘yüzmelerin’ ve ‘sarılıp’ sözcüklerinde ‘yüz-‘ ve ‘sar-‘ fiillerine ‘-me’ ve ‘-ıp’ yapım ekleri gelmiştir.

Kısaca — Parçanın bütünü, korumanın her sarsıntıda aynı olmadığını anlatır. Metin, “bu koruma, her depremde aynı ölçüde işlemez” der ve “Yatay salınımlarda etkili olan sistem, ani düşey sarsıntılarda beklenen yalıtımı sağlayamaz” cümlesiyle “tek bir çözümün her yapıya uyduğu düşüncesi ... geçerliliğini yitirir” sonucuna bağlar; bu yüzden aynı korumayı sağlar mı sorusu bütünü karşılar. Tabanlara ne konur sorusu yalnızca ilk cümlenin ayrıntısıdır. Enerjiyi emerek yalıtımın nasıl sağlandığı sorusu yalnızca ikinci cümlenin mekanizmasıdır. Yüksekliğin ve deprem biçiminin neden önemli olduğu sorusu metinde yoktur; metin yalnızca neye göre seçim yapıldığını söyler, nedenini açıklamaz. Sarsıntı türlerinin nasıl ayrıldığı sorusu da yoktur; metin yalnızca korumanın farklı işlediğini söyler.

Kısaca — Doğru zincir gürültü, anlamın korunması, alıcının tanıması, korunma ve istisnadır. Doğru sıra “bazı türler ötüşlerini tizleştirir” ile başlar; “yalnızca aynı ezginin daha ince bir sürümü” anlamın değişmediğini belirtir, “hâlâ aynı erkeğin sesi olarak tanır” alıcı onayını verir, “tanınmaya devam ettiği için korunur” bu onaya dayanır, “Ancak her tür için geçerli değildir” istisnayı kapatır; bu dizilişte üçüncü “Dişiler” cümlesidir. “Bu ayar korunur” diyen cümle, “tanınmaya devam ettiği için” göndermesiyle alıcı cümlesinden önce gelemez; erken konursa gönderme boşa düşer. “Kent gürültüsü perdelediği için” diyen cümle, göndermesiz giriş cümlesidir; ilk olur, üçüncü olamaz. “Tizleşen ötüşün iletisi değişmez” diyen cümle, ikinci basamaktır; anlamı netleştirir ama alıcı onayını içermez. “Ancak geçerli değildir” diyen cümle, istisna bildirdiği için zincirin sonudur; ortaya alınırsa korunma genellemesiyle çelişir.

Kısaca — Doğru eşleşme I ve V’tir çünkü yalnızca bu iki sözcük isim köküne yapım ekiyle türemiştir. I doğrudur çünkü “Balıkçıların” sözcüğünde “balık” isim köküne “‑çı” yapım eki gelmiştir. V doğrudur çünkü “başlangıçtaki” sözcüğünde “baş” isim köküne önce “‑la” sonra “‑gıç” yapım eki gelmiştir; sondaki ek fiilden isim yapsa da kök isimdir ve “başlangıçtaki tedirginliği” bunu gösterir. I ve II’yi içeren seçenek yanlıştır çünkü “kokusu” sözcüğünde “kok‑” fiil köküne “‑u” yapım eki gelmiştir; “tatlıların kokusu” tamlamasındaki iyelik eki kökü değiştirmez. I ve III’ü içeren seçenek yanlıştır çünkü “bozulma” sözcüğünde “boz‑” fiil köküne “‑ul” ve “‑ma” ekleri gelmiştir. I ve IV’ü içeren seçenek yanlıştır çünkü “sokağa” sözcüğünde “sokak” isim kökü yalnızca “‑a” çekim eki almış, türememiştir. IV ve V’yi içeren seçenek yanlıştır çünkü IV türemiş değildir.

Kısaca — Dört cümle belleğe aktarma ve hatırlama zincirini sürdürür, bir cümle dikkat sorununa geçer. Parça “yeniden işleyerek uzun süreli belleğe aktarır” teziyle açılır, “Bu aktarım özellikle derin uyku evresinde yoğunlaşır” ile sürer, “öğrenme kapasitesinin ... yüksek olduğu” ve “daha uzun süre hatırlandığı” bulgularıyla aynı bellek çizgisinde kalır. “dikkat hızla dağılır ve ... hata oranı ... artar” cümlesi doğru olsa da bellek pekinliği değil dikkat konusudur. “yeniden işleyerek” cümlesi tezi kurar. “Bu aktarım” cümlesi doğrudan önceki cümleye bağlanır. “öğrenme kapasitesinin” cümlesi bellek gücünü anlatır. “daha uzun süre hatırlandığı” cümlesi “Nitekim” ile zinciri kapatır.

Kısaca — Belirtili görünen sözün cümlenin neresinde olduğu kararı değiştirir. Dördüncü cümleye ilişkin yargı yanlıştır çünkü cümlenin belirtili nesnesi “pişme derecesini” sözüdür ve “pişme derecesi” belirtisiz isim tamlamasıdır; “fırının homurtusunu” sözü belirtili tamlamadır ama “dinleyerek” zarf fiiline bağlıdır, cümlenin nesnesi değildir. Birinci cümlede zincirleme bulunduğu yargısı doğrudur çünkü “Anadolu çinilerinin atölye duvarları” sözünde iki tamlama iç içedir. İkinci cümleye ilişkin yargı doğrudur çünkü “Atölyelerin dar tezgâhları” belirtili tamlamadır, “dar” yalnızca araya girmiştir. Üçüncü cümleye ilişkin yargı doğrudur çünkü özne “Çamurun kıvamı” belirtili tamlamadır. Beşinci cümleye ilişkin yargı doğrudur çünkü “sır karışımının tarifini” sözünün içinde “sır karışımı” belirtisiz tamlaması vardır.