TYT Sosyal denemesi

Kısaca — Fransa ile Ankara Hükûmeti arasında 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması, Güney Cephesi’ndeki çatışmaları sona erdirmiştir. Fransız birliklerinin Adana ve çevresinden çekilmesi de bu antlaşmayla kararlaştırılmıştır. Moskova ve Kars antlaşmaları doğu sınırıyla ilgilidir; Londra Konferansı bir antlaşma değildir. Lozan Antlaşması ise 1923'te imzalanmıştır.

Kısaca — Horasan’da Gaznelilere karşı kazanılan 1040 Dandanakan Zaferi, Büyük Selçuklu’nun fiilen kuruluşunu sağlar.

Gövde zaten “Horasan’da Gaznelilere karşı” diyor; bu iki ipucu seni doğrudan Dandanakan’a götürür. Pasinler, Bizans’a karşı Anadolu’da daha erken bir karşılaşmadır ve kuruluş zaferi değildir. Malazgirt Anadolu’yu Türklere açar, Miryokefalon Anadolu Selçukluları ile Bizans arasındadır, Kösedağ ise Moğol yenilgisidir — hiçbiri Horasan’da Gazneli’ye karşı değildir.

Kaynak otlak arama, çadır, at ve koyun ile savaşta silahlanmadan söz eder; tarımın temel geçim olduğu bilgisi metinde yoktur, bu yüzden o yargıya ulaşılamaz.

Kısaca — Çimpe Kalesi’nin üs edinilmesiyle Rumeli’deki fetihler için askerî bir hareket noktası elde edilmiştir. Kale, askerlerin bölgede tutunmasını ve ilerlemesini kolaylaştırmıştır. Çeldirici notu: Bir kalenin üs edinilmesi, başkentin taşındığı veya Bizans’ın Balkanlar’daki siyasi varlığının sona erdiği anlamına gelmez.

Millî cemiyetler bölgesel hakları savunmuş, miting ve kongrelerle direnişi örgütlemiştir. Meclisi kapatıp yeni bir devlet düzeni kurmak bu cemiyetlerin programında yoktur.

Kısaca — Doğal nüfus artış hızı, doğum oranından ölüm oranı çıkarılarak hesaplanır.

Doğumlar nüfusu artırırken ölümler nüfusu azaltır. Göçün hesaba katılmadığı durumda bu iki etkinin net sonucu doğum oranı eksi ölüm oranıdır; ters çıkarma nüfus değişiminin yönünü yanlış gösterir.

Kısaca — Kuzey Anadolu Dağları’nın kıyıya paralel uzanması, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı güçleştirir.

Dağ sıraları kıyı boyunca bir duvar gibi uzandığından kuzey-güney yönlü yollar yüksek geçitleri aşmak zorunda kalır. Aynı uzanış deniz etkisinin iç kesimlere sokulmasını da sınırlar ve kıyı ovalarının dar kalmasına yol açar.

Bulutluluk, yeryüzüne ulaşan güneş enerjisi miktarını azaltabilir ancak ışınların yüzeye düşme açısını değiştirmez. Diğer faktörler geliş açısını yere veya zamana bağlı olarak etkiler.

Kısaca — Kuraklık, volkanik patlamanın doğrudan ve ani biçimde tetiklediği afetlerden biri değildir.

Deniz altındaki patlamalar su kütlesini hareket ettirerek tsunamiyi; sarsıntı ve malzeme hareketi ise heyelanı ve kaya düşmesini tetikleyebilir. Sıcak kül kar örtüsünün dengesini bozabilirken kuraklık esas olarak uzun süreli yağış yetersizliği sonucunda gelişir.

İşe gidiş-geliş hareketleri merkezle çevre arasındaki ilişkiyi yansıttığı için işlevsel bölge oluşturur. Baskın konut tipi ve yeraltı suyu tuzluluğu ise tek bir özelliğin türdeşliğine dayanan şekilsel bölgelerdir.

Kritisizm, bilginin oluşumunda hem deneyin sağladığı içeriği hem de zihnin deneyden bağımsız yapılarını gerekli görür. Bu nedenle parçada anlatılan yaklaşım kritisizmdir.

Kısaca — Ayrım, erdemi alışkanlıkla kazanılan bir karakter özelliği sayan görüş ile eylemi yalnızca ödev bilinciyle tartan görüş arasındadır.

Parça birinci düşünürü net çizer: doğru eylemleri tekrar ederek erdemi bir karakter hâline getirmek, yani alışkanlık yoluyla kazanılan bir orta nokta. İkinci düşünür ise sonucu ve alışkanlığı bir kenara bırakır; ahlaki değer, eylemin ödev bilinciyle ve evrensel bir ilkeye uyularak yapılmasından gelir. Metin her iki düşünürün de aklı temel aldığını söyler; bu yüzden “biri akılla, diğeri duygularla temellendirir” ayrımı parçayla çelişir. Haz–fayda, doğuştan–sonradan ya da Tanrı–akıl karşıtlıkları da parçada hiç açılmaz.

Kısaca — İbn Rüşd’e göre felsefe, dinden kopuk ayrı bir hakikat üretmez; hakikat hakikate aykırı olamaz.

Parça, dinin doğru anlaşılmasıyla felsefi araştırmanın çatışmadığını söyler. İlk bakışta uyuşmaz görünen ifadeler yorumlanır ama metin rafa kalkmaz; öğretici anlatım ile sıkı kanıtlama da farklı kavrayış düzeyleri içindir. Bunlar ayrı hakikatler değil, aynı hakikatin farklı iletilişidir. Felsefenin dinî düşünceden bütünüyle bağımsız bir hakikat ürettiği yargısı bu yüzden parçadan çıkmaz.

Kısaca — Bu akıl yürütmedeki asıl zayıflık, yalnızca iki seçenek varmış gibi sunulup ara çözümlerin yok sayılmış olmasıdır.

“Ya onaylarız ya da ekip dağılır” ifadesi, kökte de belirtildiği gibi projeyi revize etmek veya kararı ertelemek biçimindeki üçüncü imkânları tamamen dışlar. Mantıkta sahte ikilem olarak adlandırılan bu yanılgı, dinleyiciyi iki uç noktadan birini seçmek zorunda bırakır. Çıkarım biçimce geçerli bir kurguya sahip görünse de ilk öncül gerçek seçenekleri eksik yansıttığı için akıl yürütme zayıftır.

Parçadaki kanıtlama, hiçbir gözleme ya da deneyime başvurmaksızın yalnızca ‘en yetkin varlık’ kavramının tanımından hareket etmektedir; bu, apriori (deneyimsiz) bir kanıtlama biçimidir.

Kısaca — Geçmişteki iyiliği unutmamak, o bağa sadık kalmak ve iyilik sahibine karşı sorumluluğunu sürdürmek vefanın tanımıdır.

Tanımdaki üç halkayı sırayla oku: unutmamak, sadakatle bağlı kalmak ve iyilik yapana karşı sorumlulukla davranmaya devam etmek. Bu, verilen iyiliğe karşı duran bağlılıktır. Cömertlik ve isar eldekini vermekle, hatta kendini geriye çekmekle ilgilidir; tanımda mal vermekten veya başkasını kendine tercih etmekten söz edilmez. Feraset ise seziş ve basirettir, bu bağa girmez.

Kısaca — Peygamberlerin her durumda doğru sözlü olmasını anlatan sıfat sıdktır.

Sıdk, peygamberin yalan söylememesi ve sözünün gerçeğe uygun olmasıdır. Emanet güvenilirliği, tebliğ vahyi duyurmayı, fetânet üstün aklı, ismet ise günahtan korunmuşluğu karşılar. Soru doğrudan “doğru sözlü olma” dediği için aranan sıfat sıdktır; diğer adlar başka bir niteliği karşılar.

Kısaca — Hicretten hemen sonra Medine’de toplumsal düzenin ilk işlerinden biri Mescid-i Nebevî’nin inşasıdır.

Mescid hem namaz hem toplanma ve karar yeri olarak yeni toplumun merkezini kurar; bu, hicretin hemen ardından gelen işlerdendir. Veda Hutbesi veda haccında, yani hayatının son yılında okunmuştur. Mekke’nin fethi Medine yıllarının sonuna, Hudeybiye Antlaşması ise hicretin altıncı yılına aittir. Habeşistan’a hicret ise hicretten önce, Mekke döneminde gerçekleşmiştir; sorunun anahtarı «Medine’ye hicretten sonraki ilk çalışmalardan biri» zaman damgasıdır.

Kısaca — Dinin sosyal değişim karşısındaki tutumu, değişmeyen inanç ve ahlak ilkelerini koruyarak yeni ihtiyaçlara çözüm üretmektir.

Parça toplumların ekonomi, bilim ve kültürce değiştiğini; âlimlerin ise sabit ilkeleri bırakmadan yeni durumlara hüküm verdiğini, çoğu kez çarşı ve evden gelen sorulara fetva yazdığını anlatır. Temel inançların her nesilde yeniden yazılması, ilkelerin korunmasıyla çelişir. Bütün gelenekleri dondurmak veya dinî kuralları “eski zamana mahsus” saymak da metindeki dengeyi bozar. “Yeni çözüm” ifadesi inançların baştan yazıldığı yanılgısına çekebilir; asıl vurgu sabitin korunup ihtiyacın karşılanmasıdır.

Kısaca — Yalnız I. uygulama zekât olabilir: ihtiyaç sahibine mal, mülkiyetine geçecek biçimde verilmiştir.

Zekâtın geçerli sayılması için alıcının zekât ehli (yoksul, borçlu vb.) olması ve verilenin ona temlik edilmesi gerekir. Kız kardeş borçlarını ödeyemiyorsa ve para onun mülkiyetine geçiyorsa I. uygulama her iki şartı taşır. Hastane cihaz kampanyası genel bir bağıştır; belirli bir zekât ehline temlik yoktur, bu yüzden II. zekât sayılmaz. Maddi durumu iyi komşunun çocuğuna harçlık ise ihtiyaç şartını taşımaz; III. de zekât değildir.