Fiilde Çatı, fiillerin özne ve nesneyle kurduğu ilişkileri kapsar.
Öğrencinin işi yapanla işten etkileneni ayırt etmesi, etken ve edilgen fiilleri tanıması, geçişlilik ve geçişsizlik bakımından yüklemi değerlendirmesi beklenir. LGS Türkçe sorularında bu konu, bir metindeki cümleleri karşılaştırma veya cümleler hakkında verilen çatı açıklamalarının doğruluğunu belirleme biçiminde sorulabilir.
Seçeneklerde farklı cümleler ya da numaralanmış yargılar sunulabilir. Yalnızca fiilin aldığı eke bakarak karar vermek, cümlede geçen başka bir fiili temel yüklemle karıştırmak ve nesne bulunmamasını doğrudan geçişsizlik saymak hataya yol açabilir. Bu nedenle çözümde yüklem, özne ve nesne ilişkisi birlikte incelenmelidir.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruZor
Bir serginin hazırlık süreci dört cümleyle kayda geçirilmiştir:
I. Küratör, daha önce seçilen eserleri sabah yeniden inceledi.
II. Hasarlı olduğu belirlenen çerçeveler atölyede onarıldı.
III. Açılışı bekleyen ziyaretçiler yeni salonda sessizce dolaştı.
IV. Görevliler, sanatçıların hazırladığı açıklama kartlarını panolara astı.
Buna göre temel yüklemlerin çatı özellikleri sırasıyla hangisidir?
Cevabı göster
Cevap: B — Etken-geçişli — edilgen-geçişsiz — etken-geçişsiz — etken-geçişli
“İnceledi” ve “astı” gerçek öznesi ve nesnesi bulunan etken-geçişli yüklemlerdir. “Onarıldı” edilgendir; “çerçeveler” sözde özne olduğundan yüklem nesne almaz ve geçişsiz sayılır. “Dolaştı” ise etken-geçişsizdir. Sıfat-fiiller bu sıralamayı değiştirmez.
2. soruOrta
Bir serginin kapanış gününü anlatan metinde “-l/-n” ekli fiiller farklı özne-eylem ilişkileri kurmuştur. Edilgenlik, yalnızca ekle değil; cümledeki varlığın işi gerçekten yapıp yapmadığına, işten etkilenip etkilenmediğine ve eylemi yapan başka birinin düşünülüp düşünülemeyeceğine bakılarak belirlenir. Aynı “çekildi” biçimi ilk iki cümlede farklı anlam ilişkileri kurar.
I. Fotoğraflar sergi bitince panodan çekildi.
II. Müdür, tartışma uzayınca sessiz bir köşeye çekildi.
III. Öğrenci törenden önce aynanın karşısında hazırlandı.
IV. Program, beklenmeyen bir nedenle bir saat ertelendi.
Bu ölçütler her cümleye ayrı ayrı uygulandığında edilgen çatılı olanlar hangileridir?
Cevabı göster
Cevap: D — I ve IV
Kısaca — Edilgen olanlar, fotoğrafların panodan çekildiği ve programın ertelendiği cümlelerdir.
Aynı “çekildi” biçimi yanıltmasın: birinci cümlede fotoğrafları çeken başka biri düşünülür, müdürün “köşeye çekilmesi”yse kendi eylemidir. “Hazırlandı”da öğrenci işi kendi üzerinde yapar; “ertelendi”de program işten etkilenir, yapan belirtilmez.
3. soruZor
Bir dil bilgisi çalışma kâğıdında dört cümle için şu açıklamalar yapılmıştır:
I. “Kurulun dün yayımladığı karar bugün geri çekildi.” — “Yayımladığı” etken-geçişli, temel yüklem “çekildi” edilgendir.
II. “Yeni düzenlemeyi uzmanlara incelettik.” — Geçişli “incelemek” başkasına yaptırıldığı için yüklem ettirgendir.
III. “Toplantıda üyeler birbirleriyle uzun süre tartıştı.” — Eylem karşılıklı yapıldığı için yüklem işteştir.
IV. “Sekreter sözleşmeyi müdüre imzalattı.” — “Müdür sözleşmeyi imzaladı.” taban cümlesindeki fiil geçişsiz olduğundan yüklem oldurgandır.
Fiilimsi ile temel yüklem ayrı değerlendirilir; taban fiilin geçişliliği “neyi/kimi?” sorusuyla, özne-eylem ilişkisi ise ayrıca sınanır. Her açıklamanın hem sınıflandırması hem gerekçesi doğru olmalıdır. Buna göre hangisi yanlıştır?
Cevabı göster
Cevap: D — IV
IV’teki taban cümlesinde “sözleşmeyi” belirtili nesnedir; bu nedenle “imzalamak” geçişlidir. Geçişli fiilden kurulan “imzalattı” ettirgendir, oldurgan değildir. Diğer açıklamalar temel fiilin geçişliliğini ve özne-eylem ilişkisini doğru değerlendirir.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
LGS (Liselere Geçiş Sistemi), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından düzenlenen resmî bir sınavdır. Bu uygulama MEB ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.