Cümlenin Ögeleri — LGS soruları

Yüklem “anlattı”dır. “Kim anlattı?” sorusunun cevabı “Öğretmen” özne; “Kime anlattı?” sorusunun cevabı “sınavda en çok zorlanan öğrencilere” yer tamlayıcısıdır. “Neyi anlattı?” sorusuna cevap veren “o karmaşık konuyu”, belirtme hâli eki aldığı için belirtili nesnedir. “Nerede anlattı?” sorusunun cevabı “tahtada” yer tamlayıcısı; eylemin tekrarlandığını bildiren “yeniden” zarf tümlecidir. Doğru cevap B’dir. Dikkat: A’da nesne ile yer tamlayıcısı karıştırılmıştır; C’de “tahtada” yanlış sınıflandırılmıştır; D’de ise belirtili nesneye belirtisiz nesne denmiştir.

Cümlenin tek çekimli yüklemi ‘sığındı’dır. Yükleme ‘kim sığındı?’ diye sorulunca yanıt ‘Sabahtan beri durmadan yağan yağmur yüzünden iyice ıslanan çocuklar’dır; bu uzun öbeğin tamamı TEK bir ögedir (özne), çünkü ‘Sabahtan beri durmadan yağan yağmur yüzünden’ ve ‘iyice ıslanan’ sözleri doğrudan yüklemi değil, öznenin çekirdeği olan ‘çocuklar’ı niteleyen ‘ıslanan’ sıfat-fiilini tamamlar (‘yağmur yüzünden ... ıslanan çocuklar’). ‘Nereye sığındı?’ sorusunun yanıtı ‘okul bahçesindeki kocaman çınarın altına’dır; yönelme (-a) bildirdiği için YER TAMLAYICISItir. ‘Nasıl sığındı?’ sorusunun yanıtı ‘telaşla’dır; durum bildirdiği için ZARF TÜMLECİdir. ‘Sığınmak’ geçişsiz bir eylemdir; ‘-i/-ı’ hâlinde bir nesne almaz (‘neyi/kimi sığındı?’ sorusu yanıtsız kalır), bu yüzden cümlede NESNE YOKTUR. Bu çözümlemeyi eksiksiz veren tek seçenek A’dır. B yanlıştır: ‘Sabahtan beri durmadan yağan yağmur yüzünden’ sözünü cümlenin ayrı bir zarf (sebep) tümleci sayar; oysa bu söz yüklemin (‘sığındı’) değil, özne öbeği içindeki ‘ıslanan’ sıfat-fiilinin sebebidir (‘yağmur yüzünden ıslanan’), dolayısıyla özneye dâhildir, ayrı bir öge değildir. C yanlıştır: ‘okul bahçesindeki kocaman çınarın altına’ öbeğine nesne der; oysa bu öbek ‘-a’ yönelme eki taşır ve ‘nereye?’ sorusuna yanıt verir, yani yer tamlayıcısıdır; ayrıca geçişsiz ‘sığınmak’ eylemi nesne almaz. D yanlıştır: ‘telaşla’ ile ‘okul bahçesindeki kocaman çınarın altına’ ögelerinin görevlerini yer değiştirir; ‘telaşla’ (nasıl?) zarf tümleci, ‘...altına’ (nereye?) ise yer tamlayıcısıdır. Bir ögesi bile yanlış çözümlenen seçenek elenir; tümüyle doğru olan tek seçenek A’dır.

Cümlenin yüklemi ‘gidiyordu’dur (git-iyor-du). Yükleme ‘giden kim?’ diye sorulduğunda ‘emekli doktor’ bulunur; ancak öznenin önündeki ‘Yıllar önce bu kasabaya yerleşen’ sözleri ‘yerleşen’ sıfat-fiiliyle doğrudan ‘doktor’u niteleyen bir sıfat öbeğidir (yerleşen doktor → hangi doktor?), dolayısıyla öznenin içindedir. Böylece ÖZNE ‘Yıllar önce bu kasabaya yerleşen emekli doktor’ öbeğinin tamamıdır. ‘Hastanesi olmayan köylere’ ögesi -e (yönelme) durumundadır ve ‘nereye gidiyordu?’ sorusunu karşılar; -e durumlu olduğu için NESNE değil, yer-yön bildiren YER TAMLAYICISIDIR (‘olmayan’ burada ‘köyler’i niteleyen bir sıfat-fiildir, ögeyi bölmez). ‘Her hafta’ ‘ne zaman / hangi sıklıkla gidiyordu?’ sorusunu karşılayan bir zaman zarfı, ‘gönüllü olarak’ ise ‘nasıl gidiyordu?’ sorusunu karşılayan bir durum zarfıdır; ikisi de ZARF TÜMLECİDİR ve birbirinden ayrı iki ögedir. ‘Gitmek’ eylemi -i durumlu bir nesne almadığından cümlede NESNE YOKTUR. Bu çözümlemenin tamamını yalnızca C eksiksiz verir; bu yüzden C doğrudur.

A yanlıştır: ‘hastanesi olmayan köylere’ ögesi -i (belirtme) durumunda değil -e (yönelme) durumundadır; ‘kimi/neyi gidiyordu?’ diye sorulamaz, ‘nereye gidiyordu?’ diye sorulur, yani belirtili nesne değil yer tamlayıcısıdır; ayrıca cümlede ‘her hafta’ ve ‘gönüllü olarak’ olmak üzere zarf tümleci de vardır, ‘zarf tümleci bulunmaz’ yargısı yanlıştır. B yanlıştır: ‘Yıllar önce bu kasabaya yerleşen’ bölümü ‘yerleşen’ sıfat-fiiliyle ‘doktor’u niteleyen bir sıfat öbeğidir ve öznenin parçasıdır; cümleyi ‘nasıl/ne zaman/nereye’ yönünden belirten bağımsız bir zarf tümleci değildir, dolayısıyla özne yalnızca ‘emekli doktor’ değil, bu niteleyiciyle birlikte ‘Yıllar önce bu kasabaya yerleşen emekli doktor’dur. D yanlıştır: cümlede nesne yoktur (yüklem -i durumlu bir tümleç almaz) ve ‘her hafta’ ile ‘gönüllü olarak’ biçiminde zarf tümleci vardır; ayrıca öge sayısı dört değildir (özne, yer tamlayıcısı, iki zarf tümleci ve yüklem olmak üzere beş öge vardır).