Cümle Türleri, cümleleri yüklemin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırmayı kapsar.
Öğrencinin önce yüklemi belirlemesi, ardından cümlenin isim veya fiil cümlesi olduğunu, kurallı ya da devrik oluşunu ve olumlu veya olumsuz anlamını değerlendirmesi gerekir. LGS Türkçe sorularında seçeneklerdeki cümlelerden istenen özelliği taşıyanı bulma veya verilen cümleleri bu ölçütlerle inceleme beklenir.
Yapı bakımından bağlı cümleyi tanımak da bu kapsamdadır. Fiilimsiyi yüklem sanmak, yüklemden sonra gelen ögeleri gözden kaçırmak ve soru işaretini anlam değerlendirmesinde tek ölçüt kabul etmek hataya yol açabilir. Soru biçimindeki sözlerin gerçekten cevap bekleyip beklemediği de dikkate alınmalıdır.
Örnek sorular
Bir şık seç, doğru mu değil mi hemen görürsün — hiçbir şey kaydedilmez, hesap gerekmez.
1. soruKolay
Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısına göre bağlı cümledir?
Cevabı göster
Cevap: A — Sabah erkenden kalktı ve bahçedeki çiçekleri suladı.
Kısaca — “Sabah erkenden kalktı ve bahçedeki çiçekleri suladı.” yapısına göre bağlı cümledir.
İki ayrı yargı (“kalktı”, “suladı”) “ve” bağlacıyla bağlanmıştır; bağlı cümlenin işareti budur. “Yağmur yağınca …”da şart bildiren yan cümlecik vardır, bu birleşik cümledir. “Kapıyı çaldı, içeri girdi, oturdu” virgülle sıralandığı için sıralı cümledir. “Öğretmenin anlattığı hikâye …”de sıfat-fiil bulunduğu için yine birleşik cümledir.
2. soruOrta
Cümlede fiilimsi bulunması, yüklemin fiil olduğu anlamına gelmez; önce çekimli yüklem belirlenmeli, sonra bu yüklemin türü, yeri ve cümlenin olumlu-olumsuz oluşu incelenmelidir. Soru ya da ünlem işareti de cümlenin olumlu-olumsuz değerini tek başına değiştirmeyecektir.
I. Sabahı karşılamak isteyenler gün doğmadan mendireğe çıktı.
II. Sokakta geceden beri açık değildi tek bir dükkân.
III. Rıhtımda bekleyen teknelerin ışıkları ne kadar solgundu!
IV. Ne güzeldi sis çekilince uzaktan beliren saat kulesi!
Buna göre hangi cümle isim — devrik — olumlu etiketlerinin üçünü birlikte alır?
Cevabı göster
Cevap: D — IV
Kısaca — “Ne güzeldi sis çekilince uzaktan beliren saat kulesi!” cümlesi isim yüklemli, devrik ve olumludur.
Çekimli yüklem “güzeldi”dir; isim soyludur ve özne olan “sis çekilince uzaktan beliren saat kulesi”nden önce geldiği için cümle devriktir, olumsuzluk da yoktur. “Açık değildi tek bir dükkân” isim ve devrik olsa da “değildi” onu olumsuz kılar. “Ne kadar solgundu!” isim ve olumlu kalır ama yüklemi sondadır.
3. soruOrta
Bir tartışma metnindeki soru biçimli sözlerin tümü gerçek soru değildir; bazıları cevap beklemeden açıkça kesin bir yargı bildirir. Bu cümleler incelenirken önce çekimli ya da isim soylu yüklem bulunmalı, yüklemden sonra öge kalıp kalmadığı denetlenmeli; ardından olumsuzluk eki veya “değil” sözcüğüyle kurulan biçimsel olumsuzluk, cümlenin bağlamda ilettiği anlamdan ayrılmalıdır.
I. Bu raporu kimse okumamış değil.
II. Bu kadar emekten sonra vazgeçer mi insan araştırmadan?
III. Bu gürültüde ayrıntıları duymak mümkün mü hiç?
IV. Dosyadaki belgeler gerçekten gerekliydi.
Hangi cümle isim — devrik — biçimce olumlu, anlamca olumsuz özelliklerini birlikte taşır?
Cevabı göster
Cevap: C — III
III. cümlenin yüklemi isim soylu “mümkün”dür ve yüklemden sonra “hiç” bulunduğu için cümle devriktir. Olumsuzluk eki ya da “değil” yoktur fakat sözde soru, ayrıntıları duymanın mümkün olmadığı anlamını verir. II fiil cümlesidir; IV ise isim cümlesi olsa da kurallı ve anlamca olumludur.
Cepte soru çöz, bağımsız bir çalışma uygulamasıdır; hiçbir sınav kurumu, okul ya da resmî kurumla bağlantılı, bunlarca desteklenen veya onaylanan bir uygulama değildir.
LGS (Liselere Geçiş Sistemi), T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından düzenlenen resmî bir sınavdır. Bu uygulama MEB ile bağlantılı değildir.
Uygulamadaki tüm sorular ve metinler Cepte soru çöz için özgün olarak hazırlanmıştır; hiçbir resmî sınavdan alınmamıştır.