AYT Sosyal-2 denemesi

Bireyler arasında ayrıcalık tanımadan herkesi eşit vatandaş sayma anlayışı halkçılık ilkesinin temel gereğidir; diğer ilkeler farklı alanları (millî birlik, ekonomi, din-devlet ilişkisi, köktenci değişim) kapsar.

Koyunhisar zaferi Osman Bey’in Bizans karşısındaki askerî gücünü göstermiş, beyliğin çevrede tanınmasını ve yeni savaşçıların Osmanlılara katılmasını kolaylaştırmıştır.

Kısaca — Misak-ı Millî kararları, Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından 28 Ocak 1920’de kabul edilmiştir. Bu tarih, Meclisin açılış tarihi değil, kararların kabul tarihidir. TBMM seçeneğine dikkat et: TBMM 23 Nisan 1920’de açıldığından bu kararları kabul eden meclis olamaz.

Kısaca — Osmanlı Devleti’nin büyük devletler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak bir güce karşı diğerini yanına çekme ve bu yolla ayakta kalma stratejisi ‘denge politikası’ olarak adlandırılır.

Osmanlı Devleti, askerî ve ekonomik gücünün tek başına topraklarını korumaya yetmediği 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ve özellikle 1798 Fransa’nın Mısır’ı işgali sonrasında bu stratejiyi temel dış politika hâline getirmiştir. Çeldiricilerdeki Pan-İslamizm II. Abdülhamid döneminde Müslümanları bir arada tutma ideolojisiyken; iskân fethedilen yerlere Türk nüfus yerleştirme, istimalet ise Osmanlı’nın hoşgörü ve adalet politikasıdır.

Ferman suretleri yazılı belgedir. Efsane ve destan anlatıları sözlü kaynak grubundadır; yazılı metne dökülmedikleri sürece sözlü kabul edilirler.

Kısaca — Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının okyanuslara kayması, Osmanlı Devleti’nin denetimindeki Akdeniz limanlarından elde ettiği gümrük gelirlerinin ciddi biçimde düşmesine neden olmuştur.

Avrupalı tüccarların Ümit Burnu üzerinden Hindistan’a doğrudan ulaşması, geleneksel İpek ve Baharat yolları ile Akdeniz limanlarının ticari canlılığını yitirmesine yol açmıştır. Transit ticaretin sönmesi Osmanlı hazinesinin en önemli gelir kalemlerinden olan gümrük vergilerini baltalamış, devlet bu kaybı telafi edebilmek için Batılı devletlere kapitülasyonlar vermek zorunda kalmıştır. Çeldiricilerin aksine Akdeniz ticareti önem kazanmamış, aksine gerilemiştir; bu yüzden doğru yanıt Akdeniz limanlarındaki gümrük gelirlerinin azalmasıdır.

Kısaca — Milletler Cemiyeti devletlerin iç rejimlerine müdahale eden bir organ olmadığı için totaliter yönetimlerin kurulmasında etkili olmamıştır.

İki savaş arası dönemde totaliter rejimlerin ortaya çıkışında I. Dünya Savaşı’nın yarattığı ekonomik buhranlar, Versay Antlaşması’nın ağır şartları ve komünizm korkusu doğrudan rol oynamıştır. Milletler Cemiyeti ise uluslararası barışı korumak amacıyla kurulmuş bir örgüttür ve devletlerin iç işlerine ya da siyasal rejimlerine müdahale etme yetkisi ve gücü yoktur. Bu nedenle Milletler Cemiyeti’nin kurulmasıyla devletlerin iç işlerine müdahale edildiği yargısı gerçeği yansıtmaz.

Attila ve Bleda 434 yılında birlikte tahta çıkmışlardır. 445 yılında Bleda’nın ölümüyle Attila, devletin tek hükümdarı olmuş ve en parlak dönemini başlatmıştır.

Sakarya’nın doğusuna çekilmekle Yunan ordusu denizden ve ikmal üslerinden uzaklaştırılmış, lojistik hatları uzamış, Türk ordusu da toparlanıp güçlenmek için zaman kazanmıştır. Nitekim bu strateji Sakarya zaferinin zeminini hazırlamıştır.

Galiçya Cephesi, Osmanlı birliklerinin Avusturya-Macaristan ve Almanya’ya destek için Avrupa’da savaştığı cephedir. Hicaz, Kanal, Irak ve Kafkas cepheleri Osmanlı toprakları veya yakın çevresindedir.

Kısaca — 1522 yılında Kanuni Sultan Süleyman tarafından fethedilerek Sen Jean (Hospitalier) şövalyelerinden temizlenen ada Rodos’tur.

Akdeniz ticaretinde özellikle İstanbul-Mısır deniz yolunun güvenliğini tehdit eden korsan faaliyetlerini bitirmek için Rodos Kuşatması hayati bir adımdı. Şövalyelerin buradan çıkarıldıktan sonra yerleştikleri Malta Adası’nın 1565 yılındaki kuşatmasında Osmanlı ordusunun başarısız olduğunu ve adanın alınamadığını unutmamalısın. Dolayısıyla 1522 tarihi ve şövalyelerin adayı terk etmesi bilgisi seni doğrudan Rodos’un fethine götürür.

Kuraklık, uzun süreli yağış azlığı ve yüksek buharlaşma gibi atmosfer olaylarıyla ilişkili meteorolojik bir ekstremdir. Deprem, tsunami, volkanizma ve heyelan ise jeolojik-jeomorfolojik kökenlidir.

Kısaca — Türk kültürünün göçlerle Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu’ya taşınması kültürel yayılmayı; yerli toplumlarla karşılıklı alışverişi ise kültürel etkileşimi gösterir. Dolayısıyla kültürel ögelerin göçle yayılıp yeni çevrelerde etkileşime girebileceğini belirten D doğrudur. Karşılıklı etkileşim, bir kültürün diğerinin yerini alması anlamına gelmez.

Kısaca — Klimografta yazların sıcak ve kurak, kışların ılık ve yağışlı geçmesi tipik Akdeniz iklimini yansıttığından bölgenin doğal bitki örtüsü makidir.

İstasyonun iklim grafiği incelendiğinde Temmuz ve Ağustos aylarında sıcaklığın 27 °C’ye çıktığı, aynı dönemde yağışın 2–3 mm’ye kadar gerilediği görülür; kış aylarında ise sıcaklık 9–10 °C civarında olup yağış 100 mm’nin üzerine çıkmaktadır. Yaz kuraklığı ile kış ılıklığının bu derece belirgin olduğu iklim Akdeniz iklimidir. Akdeniz iklim sahalarında yaz kuraklığına dayanıklı, sert ve cilalı yapraklara sahip bodur ağaç ve çalılardan oluşan doğal bitki topluluğu ise makidir.

Kısaca — Sazlık ve sulak alanların kurutulup geçirimsiz yüzeylere dönüştürülmesi, suyun depolanmasını ve sızmasını engelleyerek taşkın zirve debisini büyütür.

Taşkın ovalarındaki sazlıklar ve sulak alanlar birer doğal sünger işlevi görerek aşırı yağış dönemlerinde fazla suyu bünyesinde tutar ve akarsu yatağına ulaşma süresini uzatır. Bu alanların kurutularak betonarme ve asfalt gibi geçirimsiz depolama tesislerine dönüştürülmesi, yağmur suyunun toprağa sızmasını neredeyse imkânsız kılar. Sızamayan suların hızla yüzey akışına geçmesi sonucunda yağış suları aynı anda ve çok kısa sürede akarsu yatağına dökülür; bu da taşkın dalgasının çok daha ani ve yüksek zirveye ulaşmasına neden olur.

Kısaca — Fay hatları boyunca yer altına sızan suların yer içi ısısıyla ısınıp yüzeye çıkmasıyla elde edilen ve çok amaçlı kullanılan kaynak jeotermal enerji türüdür.

Genç tektonik yapısı nedeniyle kırıklı hatlara sahip olan Batı Anadolu’da, yer altındaki sıcak su ve su buharı yüzeye ulaşarak jeotermal potansiyeli oluşturur. Bu kaynak elektrik üretiminin yanı sıra seraların ısıtılması ve kaplıca turizminde doğrudan kullanılır. Taş kömürü veya linyit gibi yer altından çıkarılan katı fosil yakıtlar akışkan ve hidrotermal kökenli olmadığından bu tanımla uyuşmaz.

Kısaca — Piramidin en geniş dilimi %31’lik payla 0-14 yaş grubudur; yaş ilerledikçe sütunlar daraldığı için nüfus yapısı geniş tabanlıdır.

Yeşilova’nın nüfus piramidinde 0-14 yaş grubu erkeklerde %16, kadınlarda %15 olmak üzere toplam nüfusun %31’ini oluşturur. Bunu %27 ile 15-29, %20 ile 30-44, %15 ile 45-59 yaş grubu izler; 60+ yaş grubu ise yalnızca %7’de kalır. Sütunların tabandan tepeye doğru düzenli biçimde daralması, doğum oranlarının yüksek olduğu genç ve dinamik bir nüfus yapısını, yani geniş tabanlı bir piramidi gösterir.

Diğer yargılar piramitle çelişir: 15-29 yaş grubu (%27), 0-14 yaş grubundan (%31) daha küçüktür; 0-14 ve 15-29 yaş gruplarında erkek nüfusu kadın nüfusundan fazla olduğu için kadınlar bütün yaş gruplarında önde değildir; kadın-erkek farkı 30-44 yaş grubunda sıfırdır, dolayısıyla en yüksek olduğu grup burası olamaz; 45-59 yaş grubu (%15) da 30-44 yaş grubundan (%20) küçüktür.

Kısaca — Ortalama gelirin artması toplumun geneline refah yansıdığı anlamına gelmediğinden gelirin dağılımı ve bölgesel hizmet eşitsizliklerinin incelenmesi gerekir.

Kişi başına düşen millî gelir yalnızca matematiksel bir ortalamadır ve servetin toplum tabakaları arasındaki adaletini yansıtmaz. Eğer artan gelir küçük bir azınlıkta toplanıyor ve kırsal alanlar temel eğitim ile sağlık olanaklarından mahrum kalıyorsa, gerçek gelişmişliği anlamak için gelir adaleti ve mekânsal dağılım verileri incelenmelidir. Ülkenin fiziki coğrafya özellikleri ise doğrudan bu toplumsal ve ekonomik refah dağılımını açıklamaz.

Küresel ısınma sonucunda iklim kuşakları kutuplara doğru kayar; canlılar da uygun iklim koşullarını takip ederek daha yüksek enlemlere veya rakımlara göç eder.

Bir maden yatağının rezervinin büyük olması, işletme maliyetinin düşük olduğunu göstermez. Maliyet; madenin derinliği, tenörü, çıkarılma koşulları ve ulaşım olanaklarına da bağlıdır. Bu nedenle rezerv miktarından tek başına düşük maliyet sonucu çıkarılamaz.

Kentsel yayılmanın tarım toprakları üzerine genişlemesi ülkenin biyolojik kapasitesini azaltır; kapasite düşünce ekolojik açık kapanmak yerine büyür. Diğer şıklar ya kapasiteyi artırır ya da ayak izini küçülterek açığın kapanmasına katkı sağlar.

Kısaca — Verilen iller arasında Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında yer alan merkez il Şanlıurfa’dır.

GAP; Güneydoğu Anadolu’da yer alan Şanlıurfa, Gaziantep, Diyarbakır, Batman, Siirt, Mardin, Adıyaman, Şırnak ve Kilis illerini kapsayan entegre bir projedir. Çeldiricilerdeki Erzurum DAP, Trabzon ve Rize DOKAP, Konya ise KOP kapsamında bulunmaktadır.

Aile yapısı, kuşaklar arası ilişkiler ve bunların değişimi toplumsal ilişki ve kurumlarla ilgilidir; bu nedenle sosyolojinin konusuna girer.

Kısaca — “Sergi salonu bugün açık değildir” yargısı $\sim p$, iki yargıyı bağlayan “ancak” ifadesi tümel evetleme ($\land$), “söyleşi salonuna giriş ücretsizdir” yargısı ise $q$ olduğundan sembolik karşılık $\sim p \land q$ olur.

Günlük dildeki ‘ancak’, ‘fakat’, ‘oysa’ gibi bağlaçlar iki durumun birlikte gerçekleştiğini bildirdiğinden önermeler mantığında tümel evetleme ($\land$) eklemiyle sembolleştirilir. $p$ önermesi salonun açık olduğunu belirttiğinden, salonun açık olmaması onun değillemesi olan $\sim p$ ile ifade edilir. İkinci yargı doğrudan $q$ olarak korunduğundan bu iki bileşen $\land$ eklemiyle birleştirilerek $\sim p \land q$ biçimine ulaşılır. Koşul ($\Rightarrow$) veya tikel evetleme ($\lor$) içeren çeldiriciler, iki durumun da aynı anda doğru olma zorunluluğunu karşılamadığı için elenir.

Kısaca — Sinir sistemi, beyin yapıları ve biyolojik süreçlerin zihinsel işlevler ve davranışlarla olan ilişkisini fizyolojik psikoloji inceler.

Araştırmacı, uyku evrelerindeki elektriksel beyin aktivitesi ile bellekteki bilgilerin hatırlanması arasındaki doğrudan biyolojik bağlantıyı araştırmaktadır. Çalışmanın merkezinde toplumsal ilişkiler ya da yaş dönemleri değil, sinir sisteminin çalışma düzeni ile biliş arasındaki somut fizyolojik etkileşim yer alır. Bu nedenle araştırma fizyolojik psikoloji alt dalına aittir.

Bilgeliği sevme, tamamlanmış bilgiye sahip olma iddiası değil; bilgisinin sınırlarını bilerek hakikati sürekli arama tutumudur.

Kısaca — Gezginin bir davranışı kendi toplumunun ölçütleriyle yargılamaktan vazgeçip ait olduğu kültürün kendi anlam dünyası içinde değerlendirmesi kültürel görecilik yaklaşımını örneklendirir.

Gezgin başlangıçta ortak kaptan yemek yemeyi kendi kültürel kabulleriyle “görgüsüzlük” sayarak etnosantrik (kültür-merkezci) bir tepki vermiştir. Ancak uygulamanın o toplumdaki dayanışma anlamını öğrendikten sonra davranışı yerel bağlamında anlamaya çalışmıştır. Bir kültür ögesini dışarıdan bir üstünlük iddiasıyla değil, kendi iç dinamikleriyle değerlendirmek kültürel göreciliktir. Soruda gezginin ilk tepkisi değil, son tutumu sorulduğu için etnosentrizm çeldiricisine düşmemelisin.

Kısaca — Kadınların ücretli çalışması aile gelirini ve ev içi rolleri etkilerken bakım hizmetleri ile çalışma düzenlemeleri de kadınların iş yaşamına katılımını kolaylaştırmıştır. Bu iki yönlü etkileşim, C) Toplumsal kurumlar değişme sürecinde birbirlerini karşılıklı olarak etkileyebilir. yargısını destekler. Bakım hizmetleri ekonomik katılımı azaltmamış, güçlendirmiştir; ev içi görev dağılımı da aynı kalmayıp yeniden tartışılmaya başlanmıştır.

Kısaca — Bir nesnenin aynı zamanda, aynı yerde ve aynı koşullar altında hem kendisi hem de kendisi olmayan olamayacağını bildiren akıl ilkesi “çelişmezlik”tir.

Parçada bir canlının aynı anda ve aynı koşulda hem omurgalı hem de omurgalı değil şeklinde sınıflandırılamayacağı belirtilmiştir. Çelişmezlik ilkesine göre bir önerme ile onun değillemesi aynı anda doğru kabul edilemez. En güçlü çeldirici olan üçüncü hâlin imkânsızlığı bir şeyin ya öyle ya da öyle değil olduğunu (üçüncü bir alternatifin bulunmadığını) söylerken, çelişmezlik iki zıt durumun bir arada olamayacağını sınırlar.

Kısaca — İnsan beyni ile bilgisayar arasındaki işlevsel benzerlikten yola çıkılarak hafıza kaydının da benzer olacağının savunulması, analoji (benzeşim) yoluyla yapılan bir akıl yürütmedir.

Analoji, iki farklı nesne veya durum arasındaki bilinen benzerliklerden hareketle, birinde var olan başka bir özelliğin diğerinde de bulunacağını ileri süren akıl yürütme biçimidir. Burada beyin ve bilgisayar bilgi işleme süreçlerindeki ortaklıklar üzerinden karşılaştırılmış ve bilgisayardaki kayıt tutma niteliği insan beynine aktarılmıştır. “Bütün canlılar hücrelerden oluşur...” önermeleri tümdengelime, incelenen her metalin genleşmesinden genel bir kurala varılması ise tümevarıma örnektir.

Kısaca — Deniz’in eski şifresinin yeni şifreyi hatırlamasını engellemesi ileriye doğru ket vurma, Selin’in yeni öğrendiği sözcüklerin eski dili unutturması geriye doğru ket vurma, Baran’ın piyano bilgisinin org çalmayı kolaylaştırması ise olumlu transferdir.

Bellek süreçlerinde önceden öğrenilen bilginin yeni öğrenilen bilginin geri çağrılmasını zorlaştırmasına ileriye doğru ket vurma denir (Deniz’in yeni kilit kodunu tuşlayamaması). Buna karşılık yeni öğrenilen bilginin eski bilgiyi unutturmasına veya bozmasına geriye doğru ket vurma adı verilir (Selin’in İspanyolca sınavında İtalyanca sözcükleri yazması). Baran’ın durumunda ise bir unutma değil, önceki motor becerinin yeni bir müzik aletini öğrenmeyi kolaylaştırması söz konusu olduğundan olumlu transfer gerçekleşmiştir. Ket vurmanın bir bellek ve hatırlama engeli, transferin ise yeni bir beceriyi öğrenme sürecindeki etki olduğunu ayırt etmen gerekir.

Kısaca — Bireyin toplumsal değerleri edindiği aile ve kitle iletişim araçları gibi farklı sosyalleşme ajanları birbiriyle çelişen değerler aktarabilir.

Parçada ailenin dürüstlük ve paylaşmayı öğretmesine karşılık televizyonun güç kullanımını ve hızlı yoldan zenginleşmeyi öne çıkardığı görülmektedir. Bu zıtlık, sosyalleşme sürecinin her zaman tek yönlü ve uyumlu işlemediğini, farklı kurumların birbiriyle çatışan mesajlar verebileceğini ortaya koyar.

Eksik bırakılan bir şeklin zihin tarafından bütünlenerek algılanması, Gestalt algı ilkelerinden tamamlama (tamamlama) ilkesinin tanımına uyar; yakınlık ve benzerlik ilkeleri ayrı öğelerin gruplanmasıyla, şekil-zemin ise nesnenin arka plandan ayrışmasıyla ilgilidir.

İki bilgi birlikte, dijital kopyası bulunmayan bütün belgelerin koruma altında olduğunu gösterir. Ters döndürmede “koruma altında olmayan belgeler” özne, “dijital kopyası bulunmayan belgeler” teriminin karşıtı olan “dijital kopyası bulunan belgeler” yüklem olur.

Kısaca — Jeodezi (yeryüzü ölçümü), astronomi ve Hint bilimi üzerine yaptığı öncü çalışmalarla tanınan âlim Biruni’dir.

Biruni, trigonometrik yöntemlerle Dünya’nın yarıçapını gerçeğe çok yakın hesaplamış ve Hindistan seyahatleri sonucunda Tahkîku mâ li’l-Hind adlı kapsamlı eseri kaleme almıştır. Çeldiricilerdeki isimlerden Harizmi cebirde, Zehrâvî cerrahide, Farabi mantık ve felsefede çığır açmış; Gazali ise dinî ilimler ve kelam alanında yoğunlaşmıştır. Dolayısıyla hem pozitif bilimleri hem de karşılaştırmalı kültür ve dinler tarihini birleştiren çok yönlü bilgin Biruni’dir.

Kısaca — Teizm Tanrı’nın varlığını açıkça onayladığı için Tanrı’nın varlığının inkâr edildiği yargısı bu tanımdan çıkarılamaz.

Tanımda teizmin üç temel unsuru verilmiştir: Tanrı’nın varlığı, âlemi yaratması ve âleme müdahale etmesi (vahiy, peygamber ve mucizeler göndermesi). Tanrı’nın varlığını reddetmek ve inkâr etmek ise teizme değil, ateizme ait bir yaklaşımdır. Dolayısıyla verilen öncül metne göre Tanrı’nın varlığının inkâr edildiği iddiası tanımın tam tersini savunduğundan ulaşılamaz bir yargıdır.

Kısaca — Hz. Muhammed’in inananlara ahlakı, ibadetleri ve beşerî ilişkileriyle bizzat model ve güzel bir örnek (üsve-i hasene) olması temsil göreviyle doğrudan ilişkilidir.

Metinde peygamberimizin evdeki nezaketinden çarşıdaki tutumuna kadar inananlara hayatıyla somut bir rehber oluşturduğu vurgulanıyor. Kur’an’da geçen ‘üsve-i hasene’ ifadesi, dini sadece sözle anlatmayı değil, bizzat yaşayarak temsil etmeyi ifade eder. Vahyin insanlara ulaştırılması olan tebliğ veya ayetlerin açıklanması olan tebyin ile karıştırmamalısın; çünkü burada mesajın bildirilmesi değil, davranışlarla örnek bir model sergilenmesi söz konusudur.

Kısaca — El yazması kitaplarda anlatılan olay ve şahısları derinlik kaygısı gütmeden küçük boyutlu figürlerle resmeden sanat minyatürdür.

Kitap süsleme sanatları dendiğinde aklına tezhip de gelebilir; ancak tezhip figüratif resim değil, altın ve boyayla yapılan bezemedir. Parçada özellikle metni görsel olarak destekleyen ve perspektifsiz figürler içeren anlatıma dikkat ettiğinde doğrudan minyatüre ulaşırsın. Hat yazıyı, ebru ise su üzerindeki desenleri ifade ettiği için metnin görsel tasvirini karşılamaz.

Kısaca — Efe’nin hem uzun süre düzenli çalışıp çaba göstermesi hem de neticeyi takdire bağlaması, kader ile kul iradesinin (kesbin) bir arada bulunduğunu gösterir.

İslam akidesinde insan mutlak bir zorunluluk altında (cebir) değildir; kendi cüzi iradesiyle çalışıp emek sarf eder (kesb), ancak her şeyin yaratıcısı nihayetinde Allah’ın külli iradesidir. Efe kendi çabasını inkâr etmeyip sonucun takdirini Allah’a bıraktığı için, insanın gayreti ile ilahi takdirin birbirini tamamladığı ilkesine dikkat çekilmektedir.

Kısaca — İhtiyaç sahibini incitmeden, gösterişe kaçmadan ve yalnızca Allah rızası için maddi yardımda bulunma eylemi infak kavramıyla açıklanır.

Öğrencinin yardımını gizli tutması riyadan (gösterişten) sakındığını gösterir; fakat gerçekleştirilen eylemin kendisi Allah yolunda yapılan bir harcama olduğundan infaktır. Bakara Suresi 262. ayette de infakın başa kakılmadan ve onur kırılmadan yapılmasının mükâfatı müjdelenmiştir.